Біркелкі емес масштаб шкаласы деп әрбір белгіленген белгінің сандық мәнге екендігін көрсетуді атаймыз.

↑

▷ Содержание

⇐ ПредыдущаяСтр 27 из 53Следующая ⇒

Графикалық әдістің негізгі түрлері. Картограмма және картодиаграмма

Статистикада графиктік әдіс төмендегі келтірілген мәселелерді шешу үшін қолданады:

1) статистикалық көрсеткіштерді салыстыру.

2) зерттелетін жиынтықтың құрамы мен құрылымын сипаттау.

3) уақыт мерзіміне сәйкес құбылыстағы болған өзгерістердің өсіңкілігін бақылау.

4) құбылыстардың өзара байланыстырылған білу.

5) кеңістіктегі орналасуын және таратпалық дәрежесін анықтау үшін.

Жоғарыда көрсетілген мақсаттарына сай және кеңістіктің бағытына байланысты графикалық әдіс диаграмма және картограммаболып негізгі екі түрге бөлінеді. Сонымен қатар, сәтіне, міндетіне қарай графиктік әдіс те, картодиаграмма да қолданылады.

Диаграмма. Графикалық әдістің ішіндегі ең жиі қолданылатын және көп тараған түрі. Диаграмма – ( diagramma) – грек сөзі. Бейне, сурет, сызба деген мағынаны білдіреді.

Диаграмманы құру үшін жазықтықтар мен сызықтар, ал кейде диаграммалар бағаналы, сызықты, шаршылы, шеңберлі, секторлы, фигуралы және “Варзардың белгісі” атты болып бөлінеді.

Бағаналы диаграмма. Бұл – статистикалық көрсеткіштерді өзара салыстыру үшін ең көп қолданылатын диаграмманың жай түрі. Мұны құрастыру кезінде әрбір көрсетілген көрсеткіштердің ені бірдей, ал биіктігі сандық мәліметтеріне байланысты әр түрлі, бірақ, масштабтары біркелкі болып келеді.

Құрылымды диаграмма. Құрылымды диаграмма статистикалық жиынтықтардың құрамын салыстыру үшін қолданылады. Құрылымның салыстырмалы көрсеткіштеріжалпы жиынтықтың жеке бөлшектерініңүлесін, яғни оның бірнеше бөліктеріне бөлінуін көрсетеді. Құрылымды диаграмманың сандық көрсеткіштері нақты түрде және процент есебімен берілуі мүмкін.

Құрылымды диаграмманың басқалармен салыстырғандағы өзгешелігі – ондағы бағаналардың биіктіктерін теңдей және әр түрлі етіп алуға болатындығы.

    Шаршылы диаграмма.  Кейбір жағдайларда статистикалық сандық көрсеткіштерді салыстыру үшін бейнелеудің шаршылы түрі қолданылады. Оның бағаналы немесе жолды диаграммалардан айырмашылығы сол, мұнда бейнелеуге құбылыстың көлем мөлшері алынады. Сондықтан салыстыруға берілген статистикалық мәліметтерді бейнелеу үшін алдымен санды көрсеткіштердің шаршы түбірден шығатын мәнін тауып алуымыз қажет.

Шеңберлі диаграмма. Негізгі біркелкі берілген нақты шаманың өзара қарым – қатынасын шеңбер көлемі арқылы бейнелеуді шеңберлі диаграмма дейміз.

Секторлы диаграмма. Мұнда берілген мәліметтер шеңбер арқылы көрсетіледі, яғни құрылымның салыстырмалы көрсеткіштері жиынтықтың жеке бөліктерінің үлесін көрсетеді. Ол үшін сызылған шеңбердің 360 градусын 100 процентке тең деп аламыз ( 1 процнетті 3,6 градусқа тең). Ал шеңбер ішіндегі жеке (секторлық) бөліктерін есептеу үшін мына формула қолданады 360 * d / 100 бұл жерде d - жеке бөліктердің үлес салмағы.

Сызықтық диаграмма. Диаграммалардың ішіндегі ең жиі кездесетіні – сызықтық диаграмма. Осы түр өсіңкілік қатарларды немесе өзара байланысты көрсеткіштерін көрнекті бейне арқылы көрсету үшін қолданылады.

Картограмма немесе статистикалық карта деп, кестеде көрсетілген көрсеткіштер жиынтықтарын көрнекті түрде әр түрлі белгілері арқылы жеке бейнелеуді, яғни экономикалық – географиялық бірліктері (ауыл, аудан, облыс, мемлекет) бойынша құбылыстарды, процестерді, өзгерістерді түрлі – түсті бояулар контурлы картада жолдарын айтады. Графикалық әдістің бұл түрі бір шаршы километрге келетін халықтың орташа тығыздығын сипаттау үшін қолданылады.

Нүктелі диаграмма – бұл екінші түрі және графикалық әдісте жиі қолданылады. Мұнда графикалық бейнелеу белгілері нүкте арқылы беліледі. Әрбір түсірілген нүкте сол берілген көрсеткіштердің белгілі бір сандық бірлігі болып есептелінеді.

Картограмма географиялық контурлы картаға әр түрлі белгілер арқылы диаграммалар түсіру деген ұғымды білдіреді. Түсірілген бейнелеріне ьайланысты картодиаграмма бағаналы, тік бұрышты, шаршылы және шеңберлі болып төртке бөлінеді. Бірақ сандық көрсеткіштеріне байланысты көрсетілген түрлі белгілеріміздің көлемдері өзгеріп отырады.    

1.  Орташа шаманың мәні мен маңызы және қолданылу шарттары. Мода және медиана

   Орташа шама деп, біртектес жиынтықты белгілі жағдайда және белгілі бір уақытта өздеріне тән белгісі бойынша жинақтап көрсететін орташа сан мөлшерін, яғни біртектес жиынтық бірліктерінің орта есеппен алынатын барлық бірліктерге жатқызылатын сандық шамасын айтады.

Статистикада зерттеп отырған құбылыстар мен процестердің негізіне, алдына қойған мақсатына және бастапқы берілген көрсеткіштерінің мәніне сәйкес, орташа шаманың бірнеше түрі қолданылады, олар мыналар: арифметикалық, геометриялық, құрылымдық, үйлесімдік және шаршылық (квадраттық) орташа шамалар.

Арифметикалық орташа шама жалпы жиынтықтағы өзгермелі белгілердің жеке мәндерінің қосындысы болған жағдайда ғана қолданылады. Арифметикалық орташа шама біртектес бірлік көрсеткіштерінің жеке мәндерінің мағынасына қарай жайжәне салмақталған болып екі түрге бөлінеді.

Жиынтықта әрбір белгі тек бір рет ғана кездессе, яғни бір – ақ рет қайталанса немесе барлық белгілердің (варианттардың) жиіліктері бірдей болса, онда орташаның жай түрі қолданылады.

                           Х^- = ∑Х\ n

Егер жиынтықтың әрбір белгісі бір рет емес, бірнеше рет қайталанатын болса, яғни жиілік бірліктерінің саны берілген болса, онда орташа шаманың салмақталған түрі қолданылады.

                     x₁ f₁ + x₂ f₂ + x₃ f₃ + …+ x_n f_n     ∑ ^xf

             X =   f₁ + f₂ + f₃ …+ f_n           = ∑ ^f

Үйлесімдік орташа шама – бұл арифметикалық орташа шаманың кері және өзгертілген түрі.

Үйлесімдік орташа шама берілген мәліметтердің экономикалық маңызы мән мәніне, есептеу тәсіліне қарай жай және салмақталғанболып екі түрге бөлінеді. Егер өзгермелі қатардың белгілері мен жиіліктерінің көбейтіндісі (xf) бірдей болса немесе бірге тең болса, онда үйлесімдік орташа шаманың жай түрі қолданылады және ол мына формула бойынша есептеленеді.

                                      n

                          X = ∑ ¹_x

Берілген деректе салмақтаушы белгісіз, яғни жиілік мәндері ( f ) көрсетілмей, белгілердің мәндері мен жиіліктерінің көбейтіндісі ( xf ) ғана берілетін болса, онда үйлесімдік орташа шаманың салмақталған түрі қолданылады және төменде берілген формула арқылы көрсетіледі.

                                         ∑ ^xf

                                 X = ∑ ^xf_x

Егер орташаның негізгі қатынасының алымының мәндері белгілі, ал бөлімінің мәндері белгісіз болса, онда үйлесімділік орташа шаманың формуласы арқылы есептеледі.

Арифметикалық және үйлесімдік орташа шамалар жалпы жиынтықтың өздеріне тән өзгермелі белгілері бойынша есептелген қорытындылаушы көрсеткіштер болып саналады. Бірақ, статистикада осы өзгермелі белгілердің бөлінуін қосымша сипаттайтын, суреттейтін орташа сандық шаманы құрылымдық орта деп атайды. Оған жататыны – мода мен медиана. Статистикалық қатарлардың ішінде ең жиі кездесетін белгінің үлкен шамасын айтады, яғни өзгермелі сандық қатарда жиіліктің үлкен мәні жатқан белгіні мода деп атайды. 

Статистикада мода М_о - әрпімен белгіленеді және деңгей аралықты қатар берілген болса, төмендегі формула арқылы есептеледі:

                                                             f _mo – f _{mo - 1}

                   М_о = x _mo + d _mo ( f _mo – f _mo ) + ( f _mo  - f _{mo + 1} )

Медиана деп статистикалық өзгермелі қатардың ортасында жатқан белгіні айтады.

                                 n + 1

                        Me = 2

    Деңгей аралықты қатадан медиананы есептеу үшін төменде берілген формула қолданылады:

                                                 1 \ 2 ∑ ₤ - S _{me - 1}

                       Me = x _me + d _me          f _me                   

2. Өзгерменің көрсеткіштері туралы түсінік және оны есептеу тәсілдері

Познавательные статьи:



Организация работы процедурного кабинета

Статус республик в составе РФ

Понятие финансов, их функции и особенности

Сущность демографической политии