Биоэтика.Анықтамасы.Пән.Қағидалары.Мақсаты және міндеттері. Принциптері.

↑

▷ Содержание

⇐ ПредыдущаяСтр 30 из 42Следующая ⇒

Этика – адамның түрлі қызметінде кеңінен таралған ұғым. Сондықтан да, философия саласы, яғни философиялық ғылым деп түсіну қажет. Этика (грекше ēthiká ếthos – салт, таным, мінез) ғылым ретінде адамның ар-ұяты мен танымын зерттейді. сондай-ақ, алғашқы Аристотельмен қолданылған зерттеудің түрлі саласын білдіретін термин. Этика адам қоғамының түрлі даму дәуіріндегі наным-сенім, құндылықтар, моральды ұстанымдардың қалыптасу задылықтарын қарастырады. Дұрыс, рұқсат етілген әрекеттер, моральды және аморальды, гуманистік және адамға қайшы қылықтар тарихи кезеңге байланысты мағыналық метоморфозға ұшыраған болатын. Яғни, қоғамның даму мен перспективалық қажеттіліктеріне байланысты.

Этиканың қосалқы мағыналары адамдардың қарым-қатынасындағы нормаларда, тәжірибелік қызметте, басылымдарды қолданылады. Аса тарағаны –профессионалы этика. Бұл қызметке қарасты салт-дәстүр, ой бөлісу, идеялар, көзқарастардың қосалқы жүйесі болып табылады.дәрігерлік және мейірбикелік этика, ғылыми медициналық зерттеулер ұғымы планетаның бүкіл даму барысында дамыған этикалық қағидалар. Мұндағы аса зер қоятыны медицина қызметкерінің міндеті, профессионалды компетенттілік, деонтология.

 Қазіргі кезде медициналық этика қағидалары биомедициналық этика ұғымына жинақталған. Ол медицина қызметкер тұрлғасын, оның құқығы мен профессионалды қызметін орындау барысында заң бойынша және санасы бойынша әрекет етуін қолдайды.

 «Биоэтика» деген терминді алғаш рет американдық дəрігер В.Р.Поттер ұсынған. Ол өзінің «Биоэтика: болашақтың көпірі» деген (1971) кітабында экологиялық этиканың ерекше вариантын белгілеу үшін қолданған. Онда ол адамның жануарлар мен өсімдіктерге қатысты қарым-қатынасы проблемасын көрсету мақсатында пайдаланған

Биоэтика — биологиядағы этикалық мәселелерді қарастыратын ғылым. Адам ғұмырын ұзарту, жасанды адамдарды өмірге келтіру және бейімдеу, талантты тұлғаларды генетикалық тәсілдермен сұрыптау, тұқым қуалайтын сырқаттармен күрес, адам ағзаларын дәрігерлік мақсаттарға пайдалану, т.б. қазіргі заманның өзекті мәселелеріне айналып отыр.

Биоэтикалық зерттеулерде моральдік қасиеттер бүкіл тіршілікті қамтитын эволюция арқылы сарапталады, оның алға жылжуына септігін тигізетіні — оң құндылыққа, қарсы әрекет ететіні теріс құндылыққа жатады. Биоэтика эволюциялық этика, экологиялық этика, әлеуметтік биология сияқты ағымдармен қатар дамыды. Биоэтиканың дамуына үлес қосқан ғалымдар: Г. Спенсер, Тейяр де Шарден, К. Уоддингтон, Д. Козловский, т.б. Биоэтикалық мәселелер қазіргі ғаламдық парадигмалармен тығыз байланысты.

Бүгінде биомедициналық этика төрт түрлі формада берілген:

 1. Гиппократ моделі. Бұл модельдің негізгі қағидасы – «зиян тигізбеу». Дәрігер науқастың әлеуметтік сенмділігін алады. Гиппократпен берілген дәрігерлік ету қағидалары (460-377гг.) дәрігерлік этика бастаулары мен Гиппократ антында айтылады. 

2. Парацельс моделі (1493-1541 гг.) – «жақсылық жасау»,орта ғасырда қалыптасқан. Бұның негізінде дәрігер мен науқастың эмоционалды сұхбаты жатыр. Оның негізінде емдік үрдіс қалыптасады. 

3. Деонтологиялық модель немесе дәрігерлік этика, 1840 жылы қалыптасқан. (авторы Петров). Негізгі қағидасы намыс тазалығы мен міндеттік нақты орындалуы. Ол медицнақауымымен бекітілген ар—ұят кодексіне негізделген. 

4. Биоэтика – дәстүрлі биомедициналық этиканың жаңа түрі. Оныңнегізінде адамның құқығы мен құндылықтарын сыйлау қағидасы жатыр. 

Биоэтика философиялық ғылымның маңызды нүктесі, ол жаңа заман медицинасының технологиялық жабдықталуымен, генді инженерия ғылымының пайда болуы, трансплантологии, адам өмірін сақтауға арналған құралдардың болуына байланысты. Бүгінде аборт, бала көтеру, жасанды ұрықтандыру, клондау, сексология, эвтаназияға байланысты этикалық

ахуалдар көп. Сенім орнату, дәрігердің науқасқа түсінікпен, жақсы, саналы қарау делінген. Деонтологиялық этикаға қарағанда биоэтикада құқықтар шағылысы аса маңызды, яғни ұрықтың өмір сүру құқығы, әйелдің түсікжасату құқығы – жүкті болу құқығы, эвтаназия құқығы –жақсы өлім.

Биоэтиканың міндеттері мен мәселелері.

 Биоэтиканың негізгі міндеті — биомедициналық ғылым мен практиканың тоқтаусыз тудырып жатқан «туындыларына» қатысты күрделі моральдық проблемалар бойынша əр түрлі ұстанымдардың туындауына ықпал ету. Мысалы:

• адамды клондауға бола ма;

• генетикалық əдіс-тəсілдермен адамдардың (жоғары дене жəне интеллектуалдық сапалы) жаңа «породаларын» жасауға жол беруге бола ма;

• қайтыс болған адамның туысының рұқсатын сұрау қажет пе, егер оның дене мүшесін басқа адамға ауыстырып салғанда.

Биоэтика келесі мәселелерді қарастырады:

-эвтаназия;

-өзін-өзі өлтіру;

-трансплантология;

-өлім дерегінің ұйғарымы;

-хопсистерді ұйымдастыру;

-адамдар мен жануарларға жүргізілетін эксперименттерді ұйымдастыру;

-әртүрлі психикалық ауруларға шалдыққан адамдармен қарым-қатынас жасау;

-дәрігер мен пациент арасындағы қарым-қатынас;

-балакөтеру (сурогат аналық ,гендік инженерия, т.б.)

Сонымен қатар, биоэтиканың өзекті мәселелеріне стерилицация мен контрацепция, жүктілікті жасанды тоқтату(аборт) жатады. Олардың бәрі организмнің репродуктивтік функциясына араласатын заманауи түріне жатады.

1.1.        Жасанды ұрықтану.

Биоэтика жасанды ұрықтану мәселесін де қозғайды. Бір жағынан, репродуктивті жаңа технологиялар адамзаттың баға жетпес құндылықтың бірі болып келетін некенің табиғатын бұзады. Екінші жағынан қарасақ- бұл кейбір бала туа алмайтын ерлі-зайыптылар үшін жалғыз ғана мүмкіндік.

Жасанды ұрықтану негізінен дін жағынан қарсылықтармен кездесед.

Мысалы:

Католик шіркеуі жасанды ұрықтандыруды табиғи емес және антиморальды деп есептейді, сондықтан оны барлық жағынан қабылдамайды. Католик шіркеуі «жасанды ұрықтандыру некенің бірлігіне, ерлі-зайыптылардың қадір-қасиетін, ата-ана кәсібін және баланың туылуына нұқсан келтіретін және некеге тұрған нəрсеге жəне осы некенің нəтижесінде туындайтын құқықтарына қайшы келеді» деп үйретеді.

Буддизм мектептері арасында жасанды ұрықтандыру туралы көзқарастар ерекшеленеді. Осылайша, дәстүрлі ТМД елдеріндегі буддистер бұл технологияны теріс бағалайды, өйткені олар жүктіліктің бұл жолы адамның туылуының табиғи процесіне қайшы келетініне сенеді. Сонымен қатар Карма Кагю мектебінің өкілдері медицина жетістіктерін құттықтайды, әйелдерге аналар болуға мүмкіндік беретінін атап көрсетеді. Сонымен бірге, «ұрықтандырылған эмбриондардың өліміне ойланбастан қарауға болмайды және олардың барлығы аман қалу үшін барлық жолмен ұмтылуы керек» екеніне назар аударылады.

1.2.        Суррогат аналық.

Биоэтика қарастыратын аса даулы мәселелердің бірі-суррогат аналық. Бұл әдісте туған ата-анасынан алынған ұрықтанған жұмыртқажасушасын басқа әйелдің жатырына енгізеді. Бұл суррогат ана бала көтеру үшін қажет. Босанған кейін, суррогат ана туған нәрестені биологиялық ата-анасына береді.Бұл баланың тәндік табиғатына жасалынатын манипуляцилар болғанымен, кейбір жұптар үшін бұл- толық отбасы құрудың жалғыз амалы.

Суррогат ана болуының қарсыластары балаларды тауардың түріне айналдырудың зорлық-зомбылықтан қорқады, байлар әйелдерді ұрпақтарын көтеру үшін жалдауға қабілетті жағдай жасайды. Көптеген феминисттердің пікірінше, мұндай тәжірибе әйелдерді пайдалануды білдіреді және діни қайраткерлер неке мен отбасының қасиеттілігін бұзатын азғындық үрдісті көреді.

Суррогат ана болуын қолдайтыңдардың пікірі бойнша, бұл отбасылар үшін серіктестердің қабілетсіздігінен немесе әйелдің жемісін беру қабілетсіздігінен туындағандықтан, бұл жұбайлардың екеуіне де генетикалық түрде байланысатын немесе тек күйеуі. Олар бұл процедура бала асырап алудан мүлдем өзгеше екенін көрсетеді. Олардың пікірінше, бұл бала туудың коммерциялануы емес, махаббат пен ынтымақтастықтың терең адами әрекеті. Суррогат ана болудың жақтаушылары оны әйелдерді пайдаланудың нысаны деп есептемейді, олар өз еркімен суррогат ана болуға шешім қабылдаған әйелге бұл үшін материалдық өтемақы және моральдық қанағаттану басқа адамдарға пайда әкеледі.

1.3.        Клондау әдісі.

Адамды клондау әдісі гендік инженерияның жаңа әзірлемелерін қолдану арқылы ғана жүзеге асырыла алады. Қазіргі уақытта клондау әдісі туралы екі түрлі көзқарас бар. Біріншісі- клондау әдісі абсолютті этикалық әрі адамзат пен қоғам үшін қауіпсіз. Бұл көзқарасты қолдаушылардың айтуынша, клондау әдісі өлімсіздік пен түрлі дерттерді жоятын жол. Бұған қарама-қарсы көзқарас- клондау әдісінің аморальдігі. Бұл көзқарас бойынша, бұл әдіс ғылыммен толық зерттелмегендіктен, үлкен қауіп-қатер туғызады.

Клондау (ағыл.cloning,грек. κλών - «ұрпақ») - ең жалпы мағынада - объектіні нақты клондау. Клондау нәтижесінде алынған заттар клон деп аталады.Адам клондау - эмбрионның қалыптасуы мен адамның генотипі бар эмбрионнан кейінгі немесе бұрыннан бар өсімдіктерді қалыптастырудан тұратын болжамды әдіснама.

Клондау, термині бастапқыда микробиология мен селекцияда кейін генетикада қолданылды, оның табыстарынан нәтижесінде ол қолданысқа енгізілді. 2017 жылы біреудің адамның клонын жасай алғаны туралы ешқандай құжат жоқ.

Қоғамға клондау қатынасы – 2007 жылы Ұлыбританияның патшайымы Елизавета II Долли қойдың жасаушылардың бірі Иэн Уилмут рыцарь лауазымды берді.Психиатрия жағдайлары анықталған жаңа фобия пайда болды. Психиатр Виктор Яровой 2008 жылдың желтоқсан айында осындай бұзылулардың жаңа тұжырымдамасын - клондалған адамдардан қорқуды яғни клондаған адамадар физикалық, моральдық және рухани дамудағы асуын мүмкін деп анықтады.

1.4.        Трансплантология әдісі.

Аса ауыр құқықтық пен этикалық сұрақтарды қозғаған- трансплантология әдісі. Бүгінгі күні жүрек пен бауыр, өкпе, сүйек кемігі, т.б. аса маңызды органдар ауыстырылып орналастырылады. Бұл әдістің мәселелері донор міндеттері мен құқықтарына, сонымен қатар, оның туыстарына, медициналық қызметкерлерге тиеді.

Трансплантология (ағылш. transplantation of organs and tissues; нем. Transplantation von organen und Geweben; лат. transplantare - қайта отырғызу) — зақымданған, тозған ағзаны, оның бөлігін немесе тіндерді ауыстыру (немесе ауыстырып қондыру), өмірді құтқару құралы және адамның денсаулығын қалпына келтіру болып табылады; заңнамалар мен адам құқықтарын сақтау негізінде жүзеге асырылады.

1.5.        Эвтаназия.

Этикалық мәселердің ішінен аса көп талқыланатыны- эвтаназия. Эвтаназия - Әлдебір әрекетпен немесе құралдармен, соның ішінде оның өмірін жасанды ұстап тұрған аспаптың жұмысын тоқтату жолымен, төзгісіз аурумен ауыратын науқастың өлімін тоқтату тәжірибесі. "Эвтаназия" термині қазір әртүрлі мағыналарда қолданылады: ауыр азапты бастан кешіріп жатқан адамдардың өлімін тездету; артық, қажеті жоқ адамдардың өмірлерін тоқтату (Мысалы, Т-4 бағдарламасы); өмір мен өлім арасындағы адамдарға көрсетілетін қамқорлық, көмек (мысалы, хоспис); адамға өлу мүмкіндігін беру. Сонымен қатар, "эвтаназия" деп кейде зертханалық және кезбе жануарларды қоса алғанда жануарларды ұйықтату саналады. Бұл әдіс барлық діни конфессиялардың көзқарастары, сонымен қатар Гиппократ антына қайшы келгенімен, сол мезетте шешім тапқан мәселеге жатқызылмайды.

1.6.        Деонтология.

Этикалық принциптермен қатар медициналық қызметкердің профессионалді деонтологиясы, мейірбикенің деонтологиясы үзіліссіз байланысқан.

Деонтология – ғылым емес, белгілі бір мамандықта, белгілі бір жағдайда сөйлесу және өзін өзі ұстаудың, принциптер мен дәстүрлерді қиыстыру өнері. Деонтология – бұл термин, медицинада медцина мамандарының қарым қатынастарында, сонымен қатар диагностика үрдісі қатысушылары, емі және алдын алуда жиі қолданылады 

81. Бағаналы жасушалар және оларды медицинада қолданылуы. «Бағаналы жасушалар» түсінігі алғаш рет өткен ғасырдың басында Ресейде п.б. Ұлы Ресей гистологы Максимов қан түзілу процестерін зерттеуде анықтады. Бағаналық жасушалар пісіп жетілмеген немесе дифференцияланбаған (яғни, бөлшектерге бөлінбеген) жасушалар, олар ұқсас жасушалар жасап шығаруға қабілетті. Дифференциялану қабілетіне байланысты бағаналық жасушалардың 3 негізгі түрі болады: Потипотенттібағаналық жасушалар - олар ағзаны түзетін тіңдер мен жасушалардың түрлі типтерін түзеді. Оған ұрықтанған жұмыртқа немесе зигота және екі кезектескен жасуша генерацияларын жатады. Плюрипотентті бағаналық жасушалар – ағзаны құрайтын барлық клеткаларды құрамайды, тек көпшілігін жасап шығарады. Оған эмбриональды және фетальды бағаналық жасушаларды жатады. Мультипотенттібағаналық жасушалар – кейбір бағыттағы аз дифференцияланатын жасушалар типтерін жасайды. Мысалы: сүйек кемігінің гемопоэтикалық және мезенхимальды бағаналық жасушалары. Бағаналық жасушалардың жіктелуі: ересек бағ.жасуша, кіндік қанының бағ.жасулары, фетальды бағ.жасушалар, эмбриональды бағ.жасушалар. Бағаналық жасушалармен емдеу. Қазіргі кезде көптеген ауруларды емдеуге қол жеткізді. Қимыл қозғалыс аурулары, травматология, қан ауралары: лейкоз; аутосомалық аурулар: склероз, артрит, аллергиялық және онкологиялық аурулар, бедеулік, диабет, т.б. Эмбриональды бағ.жасушалар негізгі көзі болып ұрықтану процесінің 5-ші күні түзілетін бластоциста б.т. Бұл жасушалар ересек ағзаның барлық жасуша типтеріне дифференцияланады. Эмбриогенез сатысында ұрықтанған жұмыртқажасуша бөлінеді де, келесі жасушаларға тек генетикалық ақпарат беретін бастама жасушасын түзеді. Кіндік қанының бағаналық жасушалары әрине, нағыз идеал көзі нәресте туылғаннан кейінгі жинап алынған кіндік плацентарлы қан б.т. Бұл қан жасушаларға өте бай. Бұл қанды жинап бағаналық жасушалар криобанкіне салып қойса, оны келешекте кез келген ауруларға соның ішінде онкологиялық ауруларға қолданылады. Криобанк кіндік қанын, сонымен қатар ересек бағаналық жасушаларын төменгі температурада сақтауға арналған құрылғы.Жүрек қан тамырлар ауруларында бағаналық жасушаларды енгізу әдістері:І топ. Бұлшықетке енгізу, яғни мұнда жүрек бұлшықеті қолданылады.ІІ топ. Интрокоранарлы енгізу, бұл операция кезінде жүрек тамырына енгізеді.ІІІ топ. Барлық басқа енгізу әдістері жатады.Фетальды бағаналық жасушалар. Негізгі көзі жүктіліктің 9-12 аптасындағы аборт жасалған ұрықтан алынатын арнайы жасуша типі б.т. ол ұрықтың дамуында дененің түрлі мүшесіне айналып кетуі мүмкін. Фетальды бағ.жасушаларын зерттеу нейрон, гемопоэтинді, ұйқы безінің негізін салушы бағ.жасушалар және гермальды жасушалармен шетеледі. Тексерілмеген материалды қолдану науқастың көптеген асқынуларына әкеледі. Мысалы: герпес вирусы, СПИД, вирусты гепатит, микоплазма,т.б. Клеткалық терапия жасушалар мен тіндерді бағаналық жасушалар көмегімен емдеу. Шеткі қан жүйесінің бағ.жасушалары. адамның май тіндерінен бөлініп бағаналық жасушаларды шеткі қан жүйесінен де алуға болады. Бірақ мұнда арнайы құрылғы қажет. Ол үшін алдымен шеткі қан арнасын дайындап, сосын арнайы құрылғымен бөліп алады. Алынатын бағ.жасушаларды да қолданады. Олар екі жолмен әсер етеді. Біріншіден ауруды емдеу, екіншіден артық салмақтан арылу. Ересек бағ.жасушалардың қоры өте үлкен емес. Сондықтан жойылған жасушаларды организм өздігінен жаңартуға қабілеті жоқ. Ол зақымдалу ошағынан көлемді болуы, ағзаның әлсіреуі немесе жас шамасынада байланысты болады. Ересектердің бағаналық жасушаларының көздері - сүйек кемігі, қан, көз, бас миы, қанқа бұлшықеттері, тіс, бауыр, тері, асқазан-ішек жолы, қабырғасының ішкі қабаты және ұйқы безі. Бағаналық жасушаларды енгізгеннен кейін көптеген пациенттер өздерін жақсы сезінеді: ұйқышылдық азаяды, энергия қоры жиналады, көңіл күйі көтеріледі, жұмысқа қабілеттілігі жоғарылайды,т.б.

Познавательные статьи:



Где возникла философия и почему?

Относительная высота сжатой зоны бетона

Сущность проекции Гаусса-Крюгера и использование ее в геодезии

Тарифы на перевозку пассажиров