Репликация.Бастаушы және кешігуші тізбек

↑

▷ Содержание

⇐ ПредыдущаяСтр 9 из 42Следующая ⇒

ДНҚ синтезі тек 5¹—>-3' бағытында жүретіндіктен, репликативтік ашада аналық ДНҚ-ның бір тізбегі негізінде жаңа
ДНҚ тізбегі үзіліссіз синтезделсе, екіншісі негізінде үзіліп-үзіліпсинтезделінеді. Біріншісін лидерлік тізбек, ал екіншісін артта қалушы(кешігуші) жіпше деп атайды.

Лидерлік тізбек негізінде синтезделген өте ұзын, ұзындығы көршілес екі инициация нүктелерінің ұзындығының жартысына, яғни 1.600.000 нуклеотидке тең, тізбек синтезделсе, артта қалушы (кешігуші) тізбек негізінде қысқа 1500 нуклеотидтерден тұратын ДНҚ фрагменттері синтезделінеді. Оларды Оказаки фрагменттері деп атайды.

17.Теломералар және теломераза (құрылымы және қызметтері).Теломера-хромосома иіндерінің ұштары. Теломералардың болуы ДНҚ ның тұқым қуалау ақпараты жазылған учаскелерінің репликацияланбай қалуынан сақтайды Теломераза репликация аяқталардан бұрын ДНҚ ның жаңа синтезделген тізбектерінің толық репликацияланбаған 5-ұштарын қысқалау келген,қайталанатын нуклеотидтер жүйесімен немесе теломералармен жалғап ұзартады. Теломералар қызметі: 1 Мехникалық- хром ядро матриксіне беуіне қатысады, хроматидаларының ұштарын бір бірімен тіркестіреді. 2 Тұрақтандырушы - егер жасушада теломераза болмаса, үзілген хромосома ұштарын тұрақтандырады. 3 Гендердің экспрессиялануына ісер етеді - теломераға жақын орналасқан гендер экспрессиясы төмен болады, мұнда транскрипциялық үнсіздік немесе сайлинсинг деп а. 4 Есептеу қызметі - ДНҚ теломерлік бөлімдері теломеразаыз жасушаның қанша рет бөлінуін есептеп отыратын репликометр б.т. Теломеразалар - хромосома теломераларының ДНҚсының g тізбегін ұзартатын ерекше ферменттер б.т. теломеразалар 450 нуклетидтерден тұратын теломеразалық РНҚ байланысқан. оның ортаңғы қысқа учаскесі теломеразалардың 1,5 теломерлік қайталануына комплиментарлы болады. Теломераза қызметі, ол қысқа жаңадан синтезделген тізбекті ұзартпайды, ескі аналық ұзын тізбекті ұзартады. аналық тізбектің 3прим ұщына теломераза бірізділікпен бірнеше ондаған гексонуклеотидтерді жалғайды. осыдан кейін Оказак ферментінің синтезделуі үшін матрица қызметін атқарады.

18.Генетикалық код, түсінік, қасиеттері.Генетикалық код — тірі организмдерге тән нуклеин қышқылдары молекуласындағы тұқым қуалаушы (генетикалық) ақпараттың нуклеотидтер тізбегі түріндегі біртұтас “жазылу” жүйесі. Бұл — барлық тірі организмдерге ортақ заңдылық. Генетикалық код дегеніміз – тұқым қуалаушылық ақпараттың, яғни 20 аминқ-р туралы ақпараттың, ДНҚ молек-ғы 4 нуклеотидтер (А,Г,Ц,У) арқылы қысқаша жазылуғ сақталу және жүзеге асу жүйесі б.т. Қасиеттері:Триплеттілігі – қатарынан орналасқан 3 нуклеотид 1 кодон немесе трипледті құрап, 1 аминқ-н кодтайды. Үздіксіздігі – кодондар бірінен кейін бірі үздіксіз бірізділікпен орналасқан. Қайта жабылмайтындығы – кодондар бірін-бірі жаппайды, әр нуклеотид бір кодонның құрамына кіреді. Коллинеарлығы – кодондар реті белоктағы аминқ-ң ретіне сай. Артықшылығы – бір аминқ-н 1-6 жуық кодондар анықтауы мүмкін. Өйткені кодон спны 64, аминқ-ы 20. Жүйелілігі – кодондағы нуклеотидтің ақпараттық маңыздылығының бірдей болмауы. 1-ші, 2-ші нукле-р маңызды болып саналады, ал 3-ші нуклеотид әртүрлі болуы мүмкін. Арнайылылығы – әр кодон тек белгілі бір аминқ-н анықтайды.Универсалдығы – барлық тірі органзмдерге ген-қ код бірдей. Құрамы: 1954 жылы америка ғалымы Г.Гамов теория күйінде ген-қ код 3 нуклеотидтерден тұруы мүмкін деген болжам айтқан. Шынында да 4 нуклео-ден 64 әртүрлі үштіктерді (4³=64) құрастыруға болады, және 64 кодон 20 аминқ-ы үшін әбден жеткілікті. 64 кодонның 61-і мағыналы кодондар, яғни 20 аминқ-ң біреуін анықтайды, ал 3-еуі (УАА, УГА, УАГ) мағынасыз кодондар, яғни ешқандай аминқ-ы анықтамайды Олар ақуыз синтезінің аяқталуын бақылайды, сондықтан оларды стоп кодондар, кодон - терминаторлар деп атайды. ДНҚ молек-ң кодтарына сәйкес келетін а-РНҚ триплеттерін кодондар деп атайды.

Клеткадағы генетикалық код екі сатыда іске асады:

1. транскрипция сатысы ядрода жүреді және ДНҚ-ның сәйкес бөліктерінде ақпараттық (информациялық) рибонуклеин қышқылдарының молекулалары (аРНҚ) жасалады. Сонымен қатар, ДНҚ нуклеотидтер тізбегі аРНҚ нуклеотидтер тізбегі ретінде қайта жазылады;

2. трансляция сатысы цитоплазмада, ақуыз синтезделетін рибосомада жүреді. Сондай-ақ, аРНҚ нуклеотидтер тізбегі, полипептидтер құрайтын амин қышқылдарқалдықтарының белгілі бір тізбегіне көшеді.^[1]

Генетикалық кодтың бір ерекшелігі, әмбебап екендігі, яғни барлық организмдерде белгілі бір 3 нуклеотид (триплет) белгілі бір амин қышқылдарын “жазады” (кодтайды). Бір амин қышқылы бірнеше триплетпен “жазылуы” (кодталуы) мүмкін. Кодондар арасында “үтір” болмайды, яғни олар бір-бірінен бөлінбеген. Ол бір геннің аймағында белгіленген нүктеден бастап, бір бағытта есептелінеді. 64 кодонның 61-і ақуыз құрайтын 20 амин қышқылдарын “жазады” (кодтайды), ал қалған үш “нонсенс” (мағынасыз)кодондар (УАГ, УАА және УГА) полипептид синтезін аяқтайтын “нүкте” қызметін атқарады. Олар ақуыз биосинтезінінің аяқталғанын білдіреді.

19.Генетикалық ақпараттың жазу әдісі және берілу жолдары. Генетикалық ақпарат—организмдердің ұрпаққа беретін қасиеттері жөніндегі ақпарат. Генетикалық ақпарат нуклеин қышқылында оның негіздерінің кезегі түрінде жазылған. Ой жүзінде бұл әдіспен белок молекуласының шексіз көп түрінің кодын жазуға болады. Генетикалық ақпарат бір ұрпақтан екінші ұрпаққа нуклеин қышқылының транскрипциясы арқылы беріледі. Генетикалық ақпарат өзгерісті, не өзгеріссіз түзетіліп сақталуы мүмкін. Бұған репарация, рестрикция, рекомбинация т. б. қатынасады.Генетикалық ақпаратты "Тұқымқуалау ақпараты" деп те атайды. Яғни мәлім ағзаның барлық нәруыздарындағы аминқышқылдардың ретін көрсету. Құрамында жүздеген аминқышқылдары бар нәруыздағы бір ғана аминқышқылдың өзгеруінен нәруыз қалыпты қызмет істей алмай қалады. Нәруыз молекуласының құрылысы және құрылымы аминқышқылдың құрылысына тәуелді. Тұқымқуалау ақпараты дегеніміз - бұл ДНҚ-дағы аминқышқылдар ретін жазу. Бір нәруыз аминқышқылдарының реті жазылған ДНҚ молекулаларының үлескісі ген деп аталады. Генетикалық код дегеніміз - бұл ДНҚ нуклеотидтерінің көмегімен нәруыздар туралы тұқымқуалау ақпараттарын жазу амалы. Белок мономерлерінің - аминқышқылдарының сан алуан 20 түрлері болады. Ал ДНҚ-дағы нуклеотидтердің түрі 4-еу-ақ, олар: аденин, гуанин, тимин және цитозиннуклеотидтері. Антикодондар т-РНҚ-ға ДНҚ триплетін толық көшірмелей алмайды. Алайда екі бірінші негіз біріне-бір сөзсіз сәйкес келуі керек. Триплеттердің бірнеше нұсқалары бар аминқышқылдардың триплеттері тек қана жалғыз үшінші негізі бойынша жиі ерекшеленеді. Мысалы фенилаланин былай кодталады: ААА, ААГ, ААТ, ААЦ. Барлық нұсқалары: АА, ТГ, ГГ, ЦЦ, АТ, АГ, АЦ, ТА, ТГ, ТЦ, ЦА, ЦГ, ЦТ, ГА, ГТ

Познавательные статьи:



Организация работы процедурного кабинета

Статус республик в составе РФ

Понятие финансов, их функции и особенности

Сущность демографической политии