Мембраналық липидтердің түрлері және қызметтері.

↑

▷ Содержание

⇐ ПредыдущаяСтр 23 из 42Следующая ⇒

4түрі белгілі:1)фосфолипидтер 2)сфинголипидтер 3)гликолипидтер 4).Фосфолипидтер 5)стероидтар-холестеринАлғашқы үшеуінің молекуласы гидрофильдік "бас",гидрофобтық"құйрық"бөлімдерінен тұрады Фосфолипидтердің-«бас» бөліміне бір-бірімен байланысқан азоттық негіз қалдығы, фосфат тобы және глицериннің 3 атомдық спиртінің қалдықтары кіреді. Бұлардың бәрі полярлы топтар, гидрофильді болады. Гидрофобты «құйрықтардың» құрамына кіретін май қышқылдарының қалдықтары глицеринмен байланысқан. Қаныққан майқышқылы (пальметин), қанықпаған май қышқылы (олеин) кездеседі. Кейбір мембраналарда фосфолипидтің түрі кардиолипиндер- бұлар бір-бірімен байланысқан 2 фосфатид қышқылы болып табылады. Бұл молекулаларың 4 көмірсутек «құйрығы» және үлкен гирофильді «басы» болады.II.Сфинголипидтер-фосфолипидтерден ерекшелігі глицеринмен бір май қышқылының орнына-18С атомы, бір қосарланған байланысы бар қосатомды аминоспирт-сфингозин кездеседі. Сфингозин сфинголипидтердің гидрофильді «басының» құрамына кіреді. Бұлардың маңызды өкілі-сфингомиелин. Мұнда азоттық негіз ретінде холин болады.III.Гликолипидтер-құрамында да сфингозин болады, бірақ олардың гидрофильді «басының» құрамына азоттық негіз және фосфат тобы емес бір көмірсу кіреді. Гликолипидтердің екі тобы бар: цероброзидтар (галактоза не глюкоза болады) және ганглиозидтер (олигосахарид болады).IV.Холестериннің құрылысы алдынғы үшеуінен ерекшелеу болады. Холестерин ұзынынан созылған 4 көмірсутекті циклдардан және көмірсутекті бүйір тізбегінен тұрады. Жалғыз гидроксил тобынан бөлек, холестерин гидрофобты қосылыс болып табылады. Соған байланысты холестерин липидтік қосқабаттың ортасында орналасады.•Мембранада фосфолипидтер мен сфинголипидтер мөлшерінің көбеюі оның тұрақтылығын төмендеуіне алып келеді. Холестерин мен гликолипидтер де мембрана тұрақтылығына әсер етеді.Липосома-қабырғасы липидтік қосқабаттан тұратын дөңгелек көпіршіктер.Мицеллалар-дөңгелек түйіршіктер, қабырғасы бір қабаттан тұрады.Мембраналық липидтердің негізгі функциясы - биқабаттық матриксті қалыптастыру. Негізгі класс - глицерофосфатидтер. Глицерола деп аталатын гидроксильді топ, құрамына фосфат кіретін, полярлы топтанумен байланыста. Екі басқа гидроксильді топ гидрофобтық қалдықтармен байланысады. Табиғаттағы фосфолипидтер конфигурациясы D болады.Фосфоглицеридтердің көбісінде фосфаттық топ глицеролдың sn-З-қалыпында жатады, ол холинді, этаноламинді, миоинозитольды, серинді немесе глицерольды тобымен байланады.Мембраналардың липидтерінің майлы қышқылдары.Табиғатта кездесетін қышқылдар екілік байланыстардың цис-конфигурациясымен сипатталады. Мұндай конфигурацияда тізбек омырылуға ұшырайды, биқабаттағы липидті молекулалардың түйюлуі бұзылады. Фосфолипидтердің көбісінің құрамына бір қаныққан және бір қанықпаған тізбек кіреді. Жануарлардың клеткаларында қанықпаған тізбек глицеролдың sn-2-қалпында жатады. Е. coli клеткалары үшін да солай болады. Полиқанықпаған тізбектерде екілік байланыстар өте жиі кернеусіз болады. Кейбір бактериялардың фосфолипидтері бұталанған және құрамына циклдер /циклопропан/ кіретін тізбектерден тұрады. Мембраналық липидтердің әрбір молекуласының – гидрофильдік «басы» және екі гидрофобтық «құйрығы» болады. Гидрофобтық «құйрықтардың» әрқайсысы ұзын көмірсутек тізбегі болып табылады, оның біреуі қаныққан(яғни қосарланған байланыстары жоқ), екіншісі қанықпаған ) бір немесе бірнеше қосарланған байланыстары болатын) болып келеді.Сулы ортада осындай амфифильдік молекулалар өздігінен қосқабат пайда етеді, онда молекуланың гидрофобтық ұштары (құйрықтары) бір біріне бағытталса, гидрофильдік ұштары («бастары») сулы ортаға қарай бағытталған. Биомембраналардың құрамына липидтермен бірге ақуыздар да кіреді. Олардың екі түрі белгілі: интегралдық және шеткі (перифериялық) ақуыздар. Интегралдық ақуыздар мембранаға терең батып липидтік қосқабатты тесіп өтіп орналасқан, ал шеткі (перифериялық) ақуыздар мембрананың тек бір бетімен (сыртқы не ішкі) ғана байланысқан.Ақуыздардың липидтік қосқабатпен әрекеттесуі әдеттегідей болады, яғни липидтердің гидрофобтық бөлігімен полярлы емес (гидрофобты) аминқышқылдар радикалдары әрекеттессе, гидрофильдік «бастарымен» - полярлы және зарядталған радикалдар байланысады.Көптеген биомембраналарда липидтер мен ақуыздардан басқа көмірсулар да кездеседі, бірақ олар дербес компоненттер ретінде еме, липидтер, ақуыздар молекулаларымен байланысқан күйінде болады (гликолипидтер, гликопротеиндер). Биомембранада липидтер мен ақуыздар массасының ара қатынасы шамамен бірдей – 1:1, бірақ кейде ол 4:1 ден 1:4 аралығында өзгеріп отырады.Биомембраналардың қалыңдығы липидтер молекулаларының ұзындығына байланысты болады, яғни олардың көмірсу «құйрықтарының» ұзындығы 2 нм-дей, ал қосқабатта ол 4 нм-ге тең.

69.Мембрана ақуыздардың типтері мен қызметтері.Мембрана ақуыздарының жалпы саны өте көп-тек эритроциттер плазмолеммасында-100ден астам ақуыздар кездеседі.Мембрана ақуыздарын,атқаратын қызм.қарай,бірнеше топтарға бөледі:1)құрылымдық 2)тасымалдау 3)жасушааралық әрекеттесулерді қамтамасыз ететін а. 4)сигналдың берілуіне қатынасатын ақуыздар I.Құрылымдық ақуыздар-жасушаға және оның органеллаларына белгілі бір форма беріп тұрады, мембраналардың кейбір механикалық қасиеттерін қалыптастырады, мембрананың цитоскелетпен немсе хромосомалармен байланысуын қамтамасыз етеді.II.Тасымалдау ақуыздары-Мембраналық липидтік қосқабат тек кейбір ұсақ гидрофобтық молекулаларды ғана және өте ұсақ молекулаларды ғана өткізеді. Қалған заттар тасымалдау жүйесінің-транслоказалардың болған жағдайларында ғана жүзеге асады. Оның нәтижесінде мембрана арқылы заттардың тұрақты тасымалдану ағыны қалыптасады, иондар тасымалы барлық жасушаларда трансмембраналық потенциалдың түзілуіне және өзгеріп отыруына алып келеді.III.Жасушаралық әрекеттесулерді қамтамасыз ететін ақуыз-екіге бөлінеді: а)жасушалардың бір-бірмен және жасушалық емес құрылымдармен байланысуы үшін қажет адгезитік ақуыздар, б)арнайы жасуша аралық түйісулердің пайда болуына қатынасатын ақуыздар.IV.Сигналдардың берілуіне қатынасатын ақуыздар-

 Жасушада сигналдардың берілуі көптеген жағдайларда және түрліше жолдармен жүзеге асады. Үшке бөлінеді а)рецепторлық ақуыздар б)эффекторлық ақуыздар в)медиаторларды активсіздендіретін не жасушаішілк медиаторларды пайда ететін ферменттер болуы тиіс.Эритроциттер плазмолеммасының кейбір ақуыздары: 1.Спектрин-фибриллалық нәруыз. Екінші бір ақуыз анкиримен бірге плазмолемманың ішкі бетімен байланысады. Олар мембрананың цитоплазмалық бетінде торланып орналасып, оған қаттылық және серпімділік береді.2.Гликофорин-интеградық ақуыз. Ол мембрананы өне бойына тесіп өтіп, сыртқы және ішкі бетінен шығып тұрады.Гликофориннің пептидтік тізбегінің үш учаскесі бар: a)N-ұшы учаскесі-меммбрананың сыртқы бетінен шығып тұрады. Бұл жерде моносахаридтер теріс зарядталған сиала қышқылы болып табылады. Сиала қышқылының болуына байланысты эритроциттердің сыртқы беті едәуір теріс зарядталған, бұл эритроциттердің бір-бірімен жабысып қалуын болдырмайды.b)Аралық учаске-липидтік қосқабаттың гидрофобтық аймағы арқылы өтеді. Мембрананың ортаңғы бөлігімен байланысадыc)С-ұшы учаскесі-мембрананың ішкі бетінде орналасқан. Онымен актин тәрізді ақуыздар, ал соңғылармен жасуша цитоскелетінің элементтері байланысады.ақуыздар биомембраналардың белсенді компоненттері болып табылады.Мембраналардың ақуыздық құрамы әртүрлілік, олардың молекулярлық массасы 10000-наң 240000-ға дейін жетеді. Мембраналардың ақуыздары интегралды және перифериялық ақуыздарға бөлінеді. Интегралды ақуыздардың құрамына кең көлемді гидрофобтық аймақтар кіреді, және олар суда ерімейді.Құрамына сәйкес ақуыздар b-қабаттар мен a-спиральдарға бөлінеді. Мембранаға бекітілуіне қарай төрт түрлі болады.Мембраналық белоктардың көпшілігі мембрананы тесіп өтіп орналасса, ал кейбірі оған жартылай ғана еніп немесе жанасып жатады. Мембраналық белоктар түрлі қызмет (мысалы, гликопротеиндер антиген рөлін) атқарады. Кейбір химиялық реакциялар (мысалы, хлоропластарда жүретін фотосинтездің жарық реакциялары немесе митохондриидағы тотыға фосфорлану процесі) биологиялық мембрананың өзінде жүреді. Сондай-ақ, биологиялық мембрана жасушаны қоршап, сыртқы ортадан оқшаулауы арқылы жасушаның морфологиялық тұтастығын сақтайды.Биомембраналардың құрамына липидтермен бірге ақуыздар да кіреді. Олардың екі түрі белгілі: интегралдық және шеткі (перифериялық) ақуыздар. Интегралдық ақуыздар мембранаға терең батып липидтік қосқабатты тесіп өтіп орналасқан, ал шеткі (перифериялық) ақуыздар мембрананың тек бір бетімен (сыртқы не ішкі) ғана байланысқан.Ақуыздардың липидтік қосқабатпен әрекеттесуі әдеттегідей болады, яғни липидтердің гидрофобтық бөлігімен полярлы емес (гидрофобты) аминқышқылдар радикалдары әрекеттессе, гидрофильдік «бастарымен» - полярлы және зарядталған радикалдар байланысады.Көптеген биомембраналарда липидтер мен ақуыздардан басқа көмірсулар да кездеседі, бірақ олар дербес компоненттер ретінде еме, липидтер, ақуыздар молекулаларымен байланысқан күйінде болады (гликолипидтер, гликопротеиндер). Биомембранада липидтер мен ақуыздар массасының ара қатынасы шамамен бірдей – 1:1, бірақ кейде ол 4:1 ден 1:4 аралығында өзгеріп отырады.Биомембраналардың қалыңдығы липидтер молекулаларының ұзындығына байланысты болады, яғни олардың көмірсу «құйрықтарының» ұзындығы 2 нм-дей, ал қосқабатта ол 4 нм-ге тең. Липидтік қосқабаттың (екі гидрофильдік «бастарын» қоса алғанда) қалыңдығы 5,3 нм. Ақуыз молекулаларының есебінен мембрана тағы да 7-10 нм жуандайды. Сонда биомембраналардың минималдық қалыңдығы 12-15 нм аралығында болады.

Познавательные статьи:



Где возникла философия и почему?

Относительная высота сжатой зоны бетона

Сущность проекции Гаусса-Крюгера и использование ее в геодезии

Тарифы на перевозку пассажиров