Аавиннь Әмдднь кҮ тань, агтыннь сӘӘнднь Һазр тань.

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 2 из 156Следующая ⇒

ISBN 978-5-94587-490-9

© Очиров У.У.. 1982

© Сангаев Л.С.. 1982

© КИГИ РАН. 2011

ПРЕДИСЛОВИЕ

Орчлң нарар гегәрдг,

Күн эрдмәр гегәрдг.

Вселенная освещается Солнцем,

Человек — знанием.

(Калмыцкая пословица)

Каждый народ имеет свою историю, обычаи и традиции, картину мира и, конечно же, свой язык самый главный памятник национальной культуры, ее квинтэссенция и синкретичное выражение.

Калмыки, живя на протяжении 400 лет в иноязычном окружении, сохранили самобытность, красочность и образность своего языка. И данная книга яркое тому подтверждение. Это драгоценные россыпи народных изречений, собранные по крупинке.

Настоящее издание представляет собой публикацию рукописи, хранящейся в Научном архиве КИГИ РАН. К сожалению, данный труд долгое время оставался неопубликованным. Между тем это первый опыт составления толкового словаря калмыцких пословиц и поговорок, одним из авторов которого является известный калмыцкий ученый-лингвист, внесший большой вклад в сохранение и развитие языка и культуры калмыцкого народа, автор ряда фундаментальных работ и учебников по калмыцкому языку, к.п.н., доцент Уташ Улазганович Очиров (1911 1994), столетие которого отмечается накануне выхода данной книги в свет. Этот уникальный сборник народных изречений, который содержит более 600 пословиц и поговорок, был составлен У.У. Очировым в сотрудничестве с другим прекрасным знатоком калмыцкого языка Леонидом Сангаевичем Сангаевым, членом Союза журналистов СССР (1903 1997).

Их воодушевляла глубокая любовь к калмыцкому народу и в особенности к фольклорному слову. Они понимали, что пословичные выражения должны быть не только собраны и зафиксированы, но и объяснены. Ведь знание языка определяется не только знанием слов. Речь должна быть яркой и образной, а чтобы она была такой, необходимо иметь в активном словарном запасе хотя бы небольшой объем выразительных средств фразеологизмов, крылатых выражений, пословиц и поговорок, т.е. своеобразный паремиологический минимум. Художественное совершенство калмыцких пословиц образность, глубина содержания, яркость, богатство языка обеспечило им вечную жизнь в народе.

В фольклоре каждого народа пословицы и поговорки занимают особое место. В этих маленьких шедеврах народного творчества в краткой, предельно сжатой, поэтической форме обобщен опыт народа, запечатлены особенности его национального характера. Рожденные в разные исторические эпохи, пословицы и поговорки отражают черты быта своего времени, косвенно рассказывают о давних событиях.

Интерес к пословицам всегда был велик: сбором пословиц занимались отечественные и зарубежные ученые, путешественники, миссионеры. Одним из первых, кто записывал загадки, был венгерский ученый-исследователь Г. Балинт, который в 1869 году по особому поручению Венгерской Академии наук был направлен для исследования живых алтайских языков в Россию, где в Астрахани записал калмыцкие тексты. Рукописное наследие ученого недавно было введено в научный оборот в совместном издании КИГИ РАН и Венгерской Академии наук.

Значительный вклад в изучение калмыцкого фольклора внесли финский ученый Г.И. Рамстедт, собравший в начале прошлого столетия среди калмыков 250 пословиц, которые в 1955 — 1956 гг. были изданы учеником Рамстедта Пэнти Аалто в сборнике «Калмыцкие пословицы и загадки», и В.Л. Котвич, опубликовавший 312 пословиц в книге «Калмыцкие загадки и пословицы» (1905).

Хотя история собирания и публикации калмыцких паремий имеет более чем вековую историю, пословицы и поговорки остаются до сих пор малоисследованной областью калмыцкой фольклористики. Из последних работ следует отметить работы Б. Б. Оконова («Хальмг үлгүрмүдин болн цецн үгмүдин толь») и Б. Х. Тодаевой.

Из пословиц и поговорок, приведенных в представляемой книге, далеко не все известны современному читателю. Так, какая-то часть вышла из употребления, поэтому смысл некоторых изречений стал непонятен.

Достоинства данного труда заключаются, во-первых, в том, что пословицы снабжены толкованием, сделанным авторами; во-вторых, каждая словарная статья сопровождается необходимым историко-культурным и лингвисти-ческим комментарием (например, анализ структуры пословицы, указание на наличие аллитераций, рифм и др.) и иллюстративным материалом из художественных произведений классиков калмыцкой литературы (К.Эрендженова и др.); в-третьих, авторами приведены варианты пословиц. Особо следует оговорить включение в словарь небольшого числа фразеологизмов и образных выражений, которые в определенной степени сближаются с пословицами и поговорками или могут их образовывать.

К словарю обычно обращаются за справками. Но этот словарь необычный, его можно читать подряд, как художественную книгу, и всякий, интересующийся современным калмыцким языком, найдет в нем что-нибудь интересное. Хотя объем словника невелик, немного найдется людей, кому известна хотя бы половина помещенных здесь пословиц.

Многие статьи в «Толковом словаре» представляют собой увлекательный рассказ. Это поистине хранилище народной мудрости, своеобразная энциклопедия жизни калмыцкого народа. Как здесь не вспомнить слова Вольтера: «Словарь — это вселенная в алфавитном порядке».

Паремиология — сравнительно молодая филологическая дисциплина. С одной стороны, она бурно развивается в русле когнитивного направления в лингвистике. С другой, многие вопросы статуса паремий до сих пор не имеют однозначного решения.

Прежде всего, это касается трактовки самого термина «пословица». Отсутствие единой точки зрения порождает различные подходы к анализу пословичных структур. Обычно не проводится резкой границы между пословицей и близкой к ней разновидностью народных изречений поговоркой. В калмыцкой фольклористике пословицы и поговорки недифференцированно обозначают одним термином үлгүрмүд, хотя с точки зрения науки это не совсем верно.

Авторы данной книги последовательно различают пословицы (үлгүрмүд) и поговорки (товчта үгмүд), относя ко вторым выражения, которые, как правило, используются для образно-эмоциональной характеристики людей, их поведения, каких-то житейских ситуаций. Пословицы җе — это свод правил жизни, практическая философия, историческая память. Они учат, советуют. предостерегают; восхваляют трудолюбие, честность, смелость, доброту; высмеивают зависть, жадность, трусость, лень; осуждают эгоизм, зло; поощряют прилежание, благородство, упорство. Поэтому авторы стремились включить не только широко употребительные поговорки и пословицы, но и прежде всего такие, которые помогли бы людям в выборе жизненного пути, правильного поведения и заложили бы прочную основу нравственности.

Мы уверены, что данный словарь будет полезен не для одних только ученых в их научных изысканиях, но и учащимся и студентам, учителям, работникам печати, переводчикам и всем изучающим калмыцкий язык. Хочется надеяться. что данный «Толковый словарь» займет достойное место на книжной полке каждого калмыка, кому не безразлична судьба родного языка, и станет его настольной книгой, поможет по-новому, внимательно и заинтересованно, взглянуть на неисчерпаемые богатства искрометного народного слова.

Омакаева Э. У.,

зав. отделом языкознания КИГИ РАН.

кандидат филологических наук, доцент

НҮР ҮГ

Ик кезәнәс хальмг улс эврәннь амн үгин эрдмәрн болн олмһа хурц сәәхн келәрн, талдан келн улсла дүңцүлхлә, зөвәр темдгтәһәр йилһрҗ йовсмн. Кесг зун җил хооран хальмг улсин кезәңк урдкснь болхла Моңһл орн-нутгин нарн суух үзгтнь «Зүн һар» гидг һазрт нертә бәәршҗ, нүүҗ, «Дөрвн өөрд»* нертә орн-нутг билә. Бичг-тамһ уга бәәхдән амн үгин билгәрн болн хар ухаһарн ухалҗ, амар келгддг олн зүсн домгуд, туульс, үлгүрмүд, товчта үгмүд, тәәлвртә туульс, ут болн ахр дуд эдн үүдәҗ һарһсмн. Амн үгин үүдәврмүд заагт хамгин сәәхнәрн, үгин даршлһарн**, үгин дарани айсарн***, чинрәрн баатрлг дуулвр «Җаңһр» йилһрнә. «Җаңһрин» түрүн болҗ үүдҗ һарсн цагнь, номтнрин шинҗлтәр болхла, 1440 җил болҗ тоолгдна. Тер учрар «Җаңһрин» тавн зун җилин өөнинь Хальмг АССР-т болн наадк республиксәр 1940 җил ик байртаһар темдглгдлә.

«Җаңһриг» келхләрн, долан бернтә, хойр чивһстә домбрт, шишлң «Җаңһрин» айсиг орулҗ, дуулдг бәәсмн. «Җаңһр» дуулҗ, домбрин айс дахулҗ келдг күүг җаңһрч гиҗ олн әмтн нерәдсмн. Үлгүринь авад келхлә, нернь холд һарсн Баһ Дөрвд нутгт Ик Бухс әәмгин Ээлән Овла, Яндга нутгт (ода Лаганя район) Басңга Мукөвүн, Ик Цоохр нутгт (ода Яшкульск район) Балдра Тааха болн Шавалин Дава, Баһ Цоохр (ода Юстинск район) Мөлүгә Дөгүн болн нань җаңһрчнр. «Җаңһр» келдг күн болһн хальмг домгуд, ут туульс, тәәлвртә ахр туульс, олн зүсн үлгүрмүд, товчта үгмүд, тууҗ бас сәәнәр меддг бәәсмн.

1648 җил хальмг улс эврә уул бичгтә болсмн. Терүг «тод бичг» гиҗ нерәдв. Тер бичгиг ухалҗ һарһснь номт Зая-пандит. Энүнә йосн нернь Намкай Җамцо болдг. Эн баһ дүүвр наста цагтан Зууһин алтн Дееврт Түвд (Төвд) орн-нутгин Лхасса хотл балһснд күрәд, сурһульд орад, билгтәдән өөдән ном дасад, тегәд номын халхин Зая-пандит нер зүүһәд, хальмг нутгурн ирәд, «тод бичг» ухалҗ һарһсмн.

Тод бичгән хальмг улс 1927 җил күртл эдлҗ, газет болн зүсн зүүл дегтрмүд барлҗ һарһҗ йовла. Терүнә хөөннь энүг олзлҗ эдлдгән уурад, орс бичгт деернь цөөкн үзг немәд, өдгә цаһан толһа авгдв.

Хальмг улсин үлгүрмүд болн товчта үгмүд түрүн болҗ хураһад, тодо бичгәр номт Владислав Людвигович Котвич барлҗ һарһла.

* «Өөрд» гисн үгин учр-утхнь болхла, «өөрдх», «негдх» гисн үг болх гиҗ санх кергтә, тер юңгад гихлә «Дөрвн өөрд» гиҗ келхләрн, «Дөрвд», «Торһуд», «Хошуд» болн «Керәд» — эн дөрвн төрл-садн негдсмн.

** үгин даршлһн рифма.

*** үгин дарани айс ритмическая проза.

Эн нертә номт хальмг амн үгин, эрдм-билгин медрлтә күн Хальмг таңһчин Хошуд нутгас (эс гиҗ Түмнә Хошудас) кесг олн үлгүр болн товчта үг хураҗ авад, терүгән хальмг болн орс келәр 1905 җилд Пиитр балһснд барлҗ һарһла.

1908 җилд номт В.Л. Котвич Пиитр хотл балһснас Хальмг теегүр Деед сурһульд сурчасн Очра Номтыг йовулсмн. Баһ Дөрвд нутгин Ик Бухс әәмгт бәәх җаңһрч Ээлән Овлад ирҗ, Очра Номт «Җаңһрин» арвн бөлгинь дуулн келүлҗ бичҗ авсмн. 1910 җилд тод бичгт буулһад, Пиитр балһснд Очра Номт Ээлән Овлаһас бичҗ авсн бөлгүд барлҗ һарһв.

Өдгә цагт хальмг үлгүрмүдин болн тәәлвртә туульсин хураңһус Хальмг кел, литератур болн тууҗ номар шинҗлгч күрәлң (институт) барлҗ һарһла. Тер 1960 җилд Басңга Баатрин цуглулҗ диглсн хальмг үлгүрмүдин болн тәәлвртә туульсин хураңһу, Хальмг дегтр һарһач барлҗ һарһла.

Хальмг үлгүрт болн товчта үгмүдт әмтнә җирһлин сән йовдлмудын тускар чигн келгднә, зүсн-зүүл мууһин, күүнә җирһлднь харшлт күргдг йовдлын тускар чигн келгднә. Үлгүринь келхд, «Күн дөңгәр, шовун далвагар», «Күн болх баһасн, күлг болх унһнасн», «Өндр деер һархла, седклин сергмҗ, өвгн күүнлә күүндхлә, ухани сергмҗ», «Зөвтә үгд зүркн хандг, зөв махлад толһа хандг», «Хотын сәәг гиичдән өг, хувцна сәәг эврән өмс», «Өгсн авдг, тәрсн хаддг», «Залу күн заңһсн талан, зандн модн нәәхлсн талан». Эн деер заасиг кен чигн күүнә цаһан седклин тускар болн сурһмҗ өгчәх үлгүрмүд гиҗ, келх кергтә. Хойрдвар, эдн цугтан үлгүрмүдт тоолгдна, юңгад гихлә, эдн даршлһ угаһар келгдхш. Тер учрар даршлһ уга, сурһмҗ уга, заавр уга, нег чигн үлгүр келгдхш гиҗ, келҗ болхмн. Үлгүрмүдт келгдҗ бәәх үгин учр-утхнь дуту уга, күццәр келгднә. Эн хамг негдхләрн, үлгүрин эркн темдгнь болх зөвтә.

«Күүнә му секхлә — эврә мууһин түлкүр», «Мууһас бичә сур, эврән келх», «Ховдг — орш боодг»; «Хоома күн хойр көдлмштә»; «Һарх күүһәр һал бичә түлүл»; «Өртә күн өөдән һардго»; «Цадхла цаһан хурһна сүл һашун»; «Күүнә мөр унсн күн өвкәҗ хатрдг»; «Өнчнә кишгнь өвртнь»; «Үсн уга хөн холвад ордг»; «Му махна шөлнь амтн уга»; «Әрк савасн бишңкән эвддг»; «“Алг-Алг”* гихлә, ам-хамр доладг»; «Йовдсн ноха яс кемлдг»; «Эвтә туһл хойр эк көкдг» — эдн цуһар товчта үгмүдт (мана санаһар болхла) тоолгдҗана. Тер юңгад гихлә, эн үгмүдт даршлһ уга болсн деерән, кен чигн күүнә санҗ бәәх санаг күццднь илдкҗ медүлҗ бәәхмн уга гих кергтә.

Үлгүрмүд, товчта үгмүд гиһәд бидн деер келввидн. Тиим болхла үлгүрмүд болн товчта үгмүд хоорндан ямаран йилһвртә, юуһарн тедн негн-негнәсн өвәрц болдв? — гих сурвр һарх зөвтә болҗ һарна.

* Алг-Алг гисн нохан нерн

Талданар келхлә, үлгүр гисн юн үгв? Товчта үг гисн юн үгв? Эн сурврмудт ахрар хәрү өгх кергтә. Учр юундв гихлә, негнь болхла, үлгүриг товчта үгд тоолна. Зәрмнь товчта үгиг үлгүр гиҗ келнә. Орс келнд үлгүрин болн товчта үгин туск зүткән ода бийнь негн деерән йилһрҗ һарад уга.

Үлгүр гисн юмб? — гихлә, үлгүр гисн хальмг улсин амн үгд ахрар, эркн биш даршлһар келгддг олн әмтнә зүсн-зүүл керглә заг уга залһата, тодрха болн хурц сәәхн чимлһтә эс гиҗ кеерүллһтә үгмүд. Үлгүрт олн әмтнә санан-седклнь күцц дигтәһәр орҗ, үгин учр-утхинь сүл күртлнь цәәлһҗ келгднә. Үлгүринь келхд, «Уулын харцх шовун уулан эргҗ нисдг, ухата эцкин көвүн үлгүр бәрлдүлҗ келдг»; «Өгсн авдг, тәрсн хаддг»; «Һар һаран таньдг, һасн шаавран таньдг»; «Ол келхлә ульг, цө келхлә билг»; «Зесин сәнь зеврдго, зе наһцх хойр мартгддго»; «Тууҗд худл уга, туульд үнн уга»; «Кецин усн һууһан темцдг, кесн үүл эзән темцдг». Эднлә әдл чинртә үгмүд цугтан үлгүр болҗ тоолгдхмн.

Товчта үгмүд гисн юмб? — гихлә, товчта үгмүд гисн үгиг олмһаһар, товчтаһар, ахрар келгдҗ ниицсн үгмүд. Тедн, нурһлҗ, даршлһ угаһар, учр-утхнь күцц бишәр келгднә. Терүг товчта үгмүд гиҗ нерәдхмн. Үлгүрнь, «Хоома күн хойр көдлмштә»; «Нүүлин нүд хааһад»; «Өшәһән авнав гиһәд, ташаһан авдг»; «Седң күн серүнлә»; «Мах ишксн күн һаран доладг»; «Ноха сүүлән зарна»; «Һанцхн модн һалд өр болдго»; «Хатуг җөөлн иддг» эдн цугтан товчта үгмүдт тоолгдна.

Эн хальмг үлгүрмүдин болн товчта үгмүдин толь умшачнрт таасгдх гиҗ, бидн урдаснь ицҗәнәвидн.

Эн үлгүрмүд болн товчта үгмүд кен чигн күүнд сурһмҗин болн сән седклин сүв-селвгән өгсн деерән, хальмг келнә урн үгин кеерүл, чимгнь болҗ, хальмг келиг улм өөдән һарһҗ, хурцдулҗ ясхд дөң болх гиҗ, бидн саннавидн.

Үлгүрмүд кезәнәс нааран келгддг амн урн үгин нег әңг. Кезә үлгүрмүд һарсинь кен медхв? Үлгүр келдг улсан дахҗ һарсн болх зөвтә, тегәд чигн үлгүрт кезәңк зовлң-җирһлин, әмтнә бәәдлин тускар келгднә. Үлгүрмүд болн товчта үгмүд олн зүсн төр-кергт олзлгдна.

Үлгүр гисн зугл һанцхн сәәхн ке үгмүд биш. Энүнд олн әмтнә седкл-ухана тускар, теднә күцәҗәх, санҗах санана тускар келгднә. Ямаран чигн нег төрин, кергин тускар үлгүрт орҗ, олн әмтн терүг яһҗ хәләҗәх, яһҗ үнлҗәх, юуһинь таасҗах, юуһинь бурушаҗах, юуһинь шалһҗахинь йилһҗ медүлнә. Үлгүрт сүв-селвг, сурһмҗ өггднә. Болв олмһа, цецн үг болһн үлгүр болҗ тохрсн уга. Тедн йилһгдәд, шүүҗ хәләгдәд, теднә зәрмнь мартгдад, зәрмнь олн әмтнә җирһллә ирлцәд, улм батрад йовсмн гиҗ, келх кергтә.

Үлгүрмүдәс олн әмтнә бәәдллә ирлцәд, теднә хәләцәс иштәһәр һарч ирсн, теднд таасгдсн үлгүрмүд миңһн җилд чигн үйәс үйд дасч авад, келгдҗ йовх зөвтә. Үлгүр болһна чинринь шинҗләд хәләхлә, тер цагин бәәдл, тер цагин улс, теднә зовлң-җирһл үзүлгднә гиҗ, келҗ болхмн. Тер учрар үлгүрмүдт зүтклдән чигн, цәәлһҗ медүлхин тускар чигн юмн келгдхш. Тедн, нурһлҗ, ямаран юмна тускар болвчн эс гиҗ батлҗ лавлна, эс гиҗ терүг бурушаҗ медүлнә; үлгүрт даң үнн юмна тускар келгднә, теднд үлүчн уга, дуту чигн уга, терүнд орсн үгмүд эв-эвтән, дигтә тохнятаһар орна. Үлгүрнь, «Өгсн авдг, тәрсн хаддг», «Ирсн гиич морддг, орсн боран гиидг», «Муңхг сурһхдан дурта, цецн сурхдан дурта».

Эн үлгүрмүдт мел үнн юмна тускар, учрсна, болсна тускар келгдҗ, үлгүрмүдт үлүчн, дутучн, авх юмн чигн, немх юмнчн уга, цуһар орм-ормдан дигтә-тагтаһар зогсҗ, йилһвртә чинр авч, эс медгдх юмн энүнд уга гиҗ, келх кергтә.

Үлгүриг дасхд йир амр, күүнә уханд батрад орҗ одна, эдн, нурһлҗ, мартгдхш. Үлгүрт орсн үгмүд даршлһтаһар келгдсн учрар, энүг чееҗәр даслһн бас амрдна. Үлгүрмүд ухалҗ һарһсн улс сурһуль уга бәәсн гиҗ, тоолх кергтә, юңгад гихлә, зәрм үлгүрин чинр шинҗлхлә, бичг-тамһ һарад уга цагт келгдҗ, ик кезәңк җирһл темдглнә.

Үлгүр күүнә чееҗд батар дасгдна, мартгдхш, юңгад гихлә, эн төгссн чинртә үгмүд чик диг-дарата, тер үгмүд нег-негнләһән холвата, нурһлҗ, үлгүрин мөр болһн нег үзгәр экләд, нег үзгәр төгснә, тиигҗ төгссиг умшхд, чееҗдән тодлҗ авхд йир амр, Үлгүринь:

Көләр одсн ирдг,         

Күрзәр дарсн ирдго.

Уул мөр зовадг,

Ур цогц зовадг.

Эс гиҗ үлгүрин үгмүдин дундк үгмүд ниилврин тооһарн бас негднә.

Сурһн бәрн өөнднь,

Сундлн бәрн гертнь;

Күлг иҗлән хәәдг,

Күн һазран сандг.

Эн үлгүрин дундк үгмүд хошаһад ниилвртә, тедн нег грамматическ янзар келгдҗ (эн хойр үг – иҗлән, һазран – эврә киисклһнә гемнгч кискврт зогсҗана). Тегәдчн үлгүрмүдиг дасч тодлхд амр, тедн күүнә күүндврт түрмшг угаһар орлцҗ, күүнә келлһиг кеерүлнә.

Үлгүр ухалҗ, санҗ һарһсн улс сурһуль уга бәәснь маднд ил медгдҗәнә, эврәннь җирһләс, бәәдләс, эврәннь үзсн-соңснасн тер эгл улс үлгүр санҗ һарһснь лавта, бичг эс меддг учрар, тедн нань арһ уга бәәсмн.

Болв үлгүрмүд әмтнә келлһнлә холвата, тиим эс болхла, теднә чинр маднд медгдшго билә. Үлгүр, күн үг келсн цагт, ямаран болвчн учрар кергтә болҗ орна. Күүндҗәсн цагт үгин хоорнд үлгүр бийнь орад, күүндврлә хамдан негдәд, терүнлә залһлдҗ одна. Тиигҗ күүндврт үлгүр делгрңгү кевәр олзлдлһн – үлгүрин нег өвәрц, энүг күүндлһнд күн күчн бишәр орулҗ, келҗ болшго, эн бийнь теднлә углгдҗ одна.

Уулта һазрас үүлн хөөһдго,

Уурта күүнәс зовлң хөөһдго.

Эн үлгүриг ухалҗ, санҗ һарһсн күн үүлин тускар келхәр седсн уга. Үүлн энүнд келлһиг сәәхрүлҗ, келҗәх үгд даршлһ үүдәҗ, келлһ кеерүлнә.Үүлн яһсн-кегснь кенд кергтәв? Эн үлгүрин эркн санань – уурта күүнә тускар келгдҗ, тер кү зовадг ур цогцд харш болдгиг медүлҗ, терүнәс гетлх, хөөһх кергтә гисн сурһмҗ энүнд өггдҗәнә гиҗ келх кергтә.

Үлгүр һанцхн нег төрин тускар келгдхш. Зәрм үлгүриг кесг кергин тускар чигн олзлҗ болхмн, тер учрар үлгүр күүнә келнд йир өргнәр олзлгдна, энүгәрн эн өвәрц болн соньн.

Үг келсн цагт, үлгүр төвшүнәр келгдхш, төрт эс авсар, кергго юмн кевтәһәр эн келгдхш. Терүг һарһсн күн эс гиҗ терүг келҗәх күн һундна, байрлна, зовна, инәнә, хөкрлнә, уульна, хәәкрнә, түңшнә, аздлна, бурна, әәлһнә, саглна, сурһна, сүв-селвг өгнә, бурушана, шалһна. Эңдән келхд, күүнд кедү ухан-седкл, күн ямаран юм санна, тедү үлгүр бас тиим олн зүсн кергәр олзлгдна.

Күч-көлснә туск үлгүр йир өргнәр олн дунд келгднә.

Һар көндрхлә,

Амн чигн көндрдг.

Ахуч күн

Әмндән туста.

Түрүн үлгүрт көдлмшин тускар келгдҗәнә, көдлдг күүнә гесн кезәчн цадхлң гисн чинртә үлгүр. Хойрдгч үлгүрт ахуч, көдлмштән дигтә-тагта, кинән күүнә тускар келгдҗәнә. Хальмг келнд көдлмшт дурта, күч-көлсәрн бәәдг күүнә туск үлгүр олн бәәнә.

Ухата, цецн, мергн келтә, тоолврта, олмһа күүнә туск хара биш үлгүр харһна.

Алдр күн үквчн,

Нернь мартгддго.

Ах байн — ухан,

Адг байн — мал.

Тоомсрта, нернь туурсн күүнә тускар түрүн үлгүрт келгдҗ, тиим күүнә нерн өөдән һарч, мартгддг уга гиҗ энүнд келгдҗәнә. Ухан гисн үгиг хальмг күн юунла чигн әдлцүлхш. Ухан бәәхлә, нань юнчн кергго, ухаг хулдҗ авч болшго, үн мөңгнә кемҗән уга гисн чинртә үлгүр.

Хальмг келнд цецн ухата, хурц, хурдн, мергн келтә үлгүрмүд йир өргнәр олзлгдна. Тедн заагт иим үлгүрмүд зааҗ келҗ болхмн:

Әәхәс әәсн — цецнә темдг,      

Әәшгоһас әәсн — муңхгин темдг.

Буульмҗ уга баатр уга,

Селвг уга цецн уга.

Эн үлгүрмүдт хурц, мергн келәр ухата цецн күүнә тускар келгдҗәнә. Әәх чигн аюл бәәнә, әәшго чигн йовдл харһна, болв тиим әәмшглә, эвинь олҗ ноолдх кергтә гиҗ түрүн үлгүрт келгдҗәнә. Би зөргтәв гиһәд, әәх юмнас әәл уга, мел дәврәд бәәҗ болшго. Болв диилҗ чадх аюлас әәсн бас хаҗһр гисн сурһмҗ энүнд өггдҗәнә. Күн ямаран зөргтә, баатр болвчн, терүнд олн әмтнә дөң кергтә, терүг угаһар баатр болҗ чадшго, күн ямаран ухата, цецн болвчн, терүнд бас әмтнә селвг кергтә гисн ик гүн ухата санан хойрдгч үлгүрт темдглгдҗәнә гиҗ, келх кергтә. Тер учрар хальмг үлгүрмүдт зуг һанцхн күн ямаран мергн, цецн, ухата болвчн, ямаран баатр, зөргтә болвчн, олн әмтн угаһар терүнд арһ уга, тиигҗ олн улс үлгүрмүдт өөдән тәвгдҗ оошагдна. Күчн олнд бәәнә гисн гүн чинртә үлгүрмүд йир өргнәр харһна. Олн әмтн мергн, цецн ухата, тегәд чигн иим седвтә үлгүрмүд йир хурц келәр олзлгдна гиҗ, келх кергтә.

Олн әмтнә сән җирһлин төлә зүткәд, теднә амулң сән сәәхн бәәхин кергт тусан күргәд, хаалһинь зааҗ өгәд, сүв-селвг зааһад йовсн күүг үлгүрмүд бас өргнәр темдглнә. Тиим күүнә нерн мөңкрнә, терүг әмтн кезәчн мартшго.

Олн әмтнд туслхла – нерн мөңкрх,

Онц бийдән туслхла — нерн буурх.

Алтн кедү кевтвчн, өңгән алддго,

Алдр күн үквчн, нернь мартгддго.

Зөрмг, баатр, чиирг күүнә тускар ке сәәхн чимлһтә үлгүрмүд бәәнә. Тиим күүһәр әмтн кезәчн өргмҗ, бахмҗ кенә, тедниг күндлнә, теднәр омгшна. Юунур болвчн зөрсн хөөн, терүнәс цухрл уга, күццднь кех кергтә гисн үлгүрмүдт сүв-селвг өгч келгднә:

Залу күн заңһсн талан,

Зандн модн нәәхлсн талан.

Баатр нег үктл,

Әәмтхә миңһ үкдг.

Ни-негн, төвкнүн бәәлһн олн әмтнә эркн седкл. Хальмг улс урд цагт даң дән-дәәснлә харһад, эврә бийдән, эдл-ахуд таалмҗта һазр хәәһәд, күүнәс чигн, орчлңгас чигн түрү-зүдү үздг бәәсмн, тегәд ни-негн бәәхин ухан-седкл, төвкнүн җирһлд бәәх ухан-седкл мөңкинд эднә сананас һардго бәәсмн.

Дән-даҗг уга, төвкнүн бәәлһнә туск йир олн үлгүр келлһнд харһна. Кемр арһ уга болад, өшәтнлә ноолдх цаг ирхлә, залу-зөрмгин, ниицҗ негдхиг үлгүрт орулҗ, цецн үгәр келцхәнә:

Дән уга бәәдлд 

Делкә бүклдән ханна.

Һурвн кү диилхд хату,   

Гүрсн деес таслхд хату.

Дәәнд дурта күн гиҗ уга юмн, төвшүн бәәлһн цуг нарт делкәд кергтә гиҗ эн түрүн үлгүрт келгдҗәнә, төвшүн бәәлһнәс үнтә юмн эгл улст нань уга, эн күн болһна күсл. Болв кемр аюлта йовдл эклхлә, хамг чидлән негдүлх кергтә гисн учр-утх хойрдгч үлгүрт келгдҗәнә, негдсн улсиг диилхд хату, чидлән, седклән негдүлсн улсиг өшәтн диилҗ чадшго, негдсн күн бөк.

Залху, зуһу, хуурмг, юмиг болс-бүтсәрнь кедг күүнд үлгүр йир дурго. Терүг гемшәнә, терүнә зуһуг илдкҗ шалһна. Залхула, зуһула ноолдхдан үлгүр йир өршәңгү уга, тедниг ил үзүлҗ медүлнә, хурц, хорн келәр бурушаҗ, эдниг шалһна:

Залхуһин герт түлән уга,

Зальгдгин герт хот уга.           

Деед бийин күн инәхлә,

Үүдн захин күн маасхлзна.

Көдлмш кедг уга күүнә герт юнчн уга, түлх түләнчн уга, уух-идх хот уга. Энүгәр дамҗулҗ, күч-көлснә чинр медүлҗ, залхуг гемшәҗәнә гиҗ, келх кергтә. Энүнд зуһу күүг йир олмһаһар үзүлҗ шалһҗана. Тенд деер суух толһач күн инәхлә, терүнд зуһудад, терүнә келсн үг даң чик гисн кевтә, энд терүнәс зөвәр хол бәәх күн маасхлҗ инәҗ, зуһуһан медүлҗәхиг эн үлгүр темдглҗ, терүг өршәңгү угаһар шалһҗана.

Хальмг әмтн хулха, худл, хов, мек эднәс хол йовх саната. Эдн әрүн цевр седклтә улст дурта. Худлч, ховч күн нег эркн хорта дәәсн болҗ тоолгдна. Олн дунд иим улст орм уга. Хулха, худл, хов, мек һарһдг улст эгл әмтн йир дурго, тегәдчн иим улсин тускар үлгүр йир өргнәр олзлгдна.

Хумха модыг ширәр өңглдг.

Хойр иньгиг ховар салһдг.

Худл келҗ, ухата болдго.

Хулха кеҗ, байн болдго.

Хов күүнд даң хорлтан күргнә, тегәд энүнд әмтн кезәнәс нааран дурго. Хов ямаранчн өөрхн төрл-садна, ямаранчн эңкр хойр иньгин хоорнд хор цацад, тедниг гер-гертән орлцшго өшәтн кедг саам харһна. Тегәдчн ховч күн әмтн дунд хортн болҗ тоолгдна. Худл хулха хойр өөрхн чинртә үгмүд. Хулхач күүнд үнн уга, тедү мет худлч күн бас хулхач. Тегәдчн эн үлгүрт «Худл келҗ, ухата болдго» гиҗ келгдҗәнә. Хулха кесн эс байҗулдгнь ил медгдҗәнә. Көдлмш кел уга, хулхаһар күн бәәҗ чадшго, нег дәкҗ хулха кех, хойрдад тер бәргдх. Эн деер өггдсн хойр үлгүр хов хулха хойриг бурушаҗ, эднә олн әмтнд тус уга учриг ил медүлҗ шалһҗана. Иим улс даргддмн биш, бийснь бийәрн буурад йовдг бәәсмн, тегәд чигн хальмг үлгүрт иигҗ келгднә: «Бирд бийәрн буурдг».

Байна, нойна, зәәсңгүдин тускар йир цецн, олмһа үлгүрмүд бәәнә. Байн, нойиг магтҗ һарһсн үлгүр йир хатяр, болв теднә заң-авъяс йир тодрхаһар медүлнә. Теднә мекч, авлһч, модьрун бәәдлиг сәәнәр йилһҗ, өршәңгү угаһар үлгүр шалһна. Тер учрар чигн эгл әмтн теднә тускар үлгүр санҗ һарһҗ гиҗ, келх кергтә:

Нойна хәәрн,    

Нохан зо деерк цасн мет.        

Нойнла наадсн толһа уга,

Нохала наадсн хорма уга.

Нойнас дөң бичә күлә, нойн күн угатя күүнә зовлң-җирһл меддмн биш гиҗ, нойиг нохала дүңцүлҗ, шалһҗана. Нойна модьрун гүҗрмг йовдл хойрдгч үлгүрт келгдҗ, терүнә өршәңгү уга санан-седклиг илдкҗ, терүнә үүлдвриг нохан үүлдврлә дүңцүлҗ, нойнас саглтн гисн сурһмҗ эн үлгүрт өггдҗ, юңгад гихлә, кү цааҗла харһуллһн (кү аллһн) нойнд наадсн әдл юмн болҗ, эн үлгүрт тер бурушаҗ шалһгдҗана. Кү аллһн нойнд хулһ алснла әдл юмн болҗ тоолгдҗана.

Хаана йосна цагт эрдм-сурһуляр хальмг әмтн йир тату, сурһулъта, бичг-тамһ меддг улс хатяр билә. Хальмг күн сурһульд дурго болсн учрар, тиигҗ ард үлдв гиҗ, келҗ болшго, юңгад гихлә, эн седвин туск йир олн цецн үлгүрмүд бәәнә. Эрдм-сурһулин туск кецү цецн, гүн ухата, күүнд өврҗ болм, чикнә хуҗр хаңһам үлгүрмүд йир өргнәр олзлгдна. Тер учрар эн үлгүрмүдт хальмг күн санҗ йовсн санаһан медүлҗәнә гих кергтә.

Сурһульта, эрдмтә, ухата күүг хальмг үлгүр йир өөдән тәвҗ оошана. Цецн күүнә чееҗиг сарулдм, уха-седкл гүүдүлм чинртә үлгүрмүд йир өргнәр харһна. Ухата, эрдмтә күн олн дунд кезәчн тоомсрта, энүг әмтн иткнә, энүнд тедн дурта, энүнәс сурһмҗ авна.

Сурһуль-эрдм хальмг үлгүрт йир күчтә гиҗ келгдҗ, энүнәс нань юмн орчлнд өөдән тәвгдхш, энүнә күчн йир ик:

Бий бөк болхла, негиг диилдг,

Ухан-эрдм бәәхлә, олыг диилдг.

Эрдм-сурһуль иим ик күчтә болсн учрар, энүг сурч дасхдан юуһан чигн әрвлдго бәәсн юмн.

Хальмг үлгүрт эрдмин чинр йир өргнәр олзлгдна. Энүг эдн нарт делкәд герл өгдг нарнла дүңцүлнә, эрдмтә күн тедү мет (нарнла әдл) герлтә, сарул ухата, гүн саната гиҗ хальмг үлгүрт келгднә:

Орчлң нарар гегәрдг,

Күн эрдмәр гегәрдг.

Нарн үрглҗд герл өгдг,

Номт мөңкинд нер туурулдг.

Эрдм, номын чинр эн үлгүрмүдт йир тодрха йилһвртәһәр цәәлһгдҗ. Эрдмтә күн йир өөдән тәвгдҗ үлгүрт келгдхлә, сурһуль күүнд уха орулна, сурһуль күүнә җирһлин экн гиҗ үлгүрт келгдҗ, олн әмтн дунд өргнәр олзлгдна:

Ухани экн — сурһуль,

Күүнә экн — наһцх.

Сурһулин экн — тосн,

Харңһуһин ашнь — цусн.

Эн үлгүрт болхла сурһуль күүнә өөрхн, эңкр элгн-саднла дүңцүлгдҗ өөдән тәвгднә, сурһуль — тосн гиҗ энүнә чинр тодрхаһар йилһгдҗәнә.

Эрдм гидг юмнд экн уга гүн гиҗ үлгүрт келгднә. Терүг күцҗ дасч болшго гих чинртә үлгүрмүд хальмг келнд йир өргнәр харһна:

Дала усар хандго,        

Мергн эрдмәр хандго.

Ик дала уснд хандго,

Мергн күн эрдмд хандго.

Эрдмиг кезәчн дасч болхмн, терүг дасхд көгшн уга, терүг кедү давтҗ дасвчн, терүнәс ухан күүнд орна гих чинртә үлгүрмүд бас олн.

Ухан-сурһульд йозур уга,       

Эрдм-сурһульд көгшн уга.

Үгиг ол давтхла ульг,

Номыг ол давтхла билг.

Ухан-сурһульд йозур уга; номыг ол давтхла билг гисн үгмүд эрдмин чинриг ончтаһар темдглҗ медүлҗәнә.

Эрдм эркн зөөр гиҗ хальмг үлгүрт келгднә. Эрдм-сурһуляс бат, даву үнтә зөөр хамачн, альдчн уга гисн чинртә үлгүрмүд бас хальмг келнд өргнәр олзлгдна:

Эрдм эркн зөөр,           

Хазн дунд зөөр,

Аһурсн адг зөөр.

Нур дунд нуһсн сәәхн,

Нутг дунд номт сәәхн.

Орн-нутгин хазнд дүрәтә бәәх зөөрәс, нег үлү зөөр кеҗ өсксн мал-герәс эрдмин дүңгә даву, бат зөөр уга гиҗ энүнд келгдҗәнә. Ном, эрдм һанцхн нег эзнә зөөр биш, тер орн-нутгин, төрсн-өссн һазрин зөөр гиҗ хойрдгч үлгүрт номтын тускар темдглгдҗәнә.

Хальмг күч-көлсчнр сарул сәәхн эрдмд, цецн ухан тоолврт кезәнәс нааран седклән өгч, терүг бийдән шиңгәҗ авхар йовсн болдг. Тегәд чигн эднә санҗ йовсн санан үлгүрт хүврҗ, ном, сурһуль әрүн цевр ик зөөр гиҗ, тедн күүнә нег эркн күцл болҗ йовсмн. Тегәд чигн эрдм, сурһуль, номын туск иим сәәхн, цецн гүн ухата үлгүрмүд хальмг келнд кезән-кезәнәс нааран олзлгдҗ йовсн болдг. Тер учрар хальмг әмтн эртәс авн эрдмд ицҗ, терүг дасхар седҗ йовсиг эн деер заагдсн үлгүрмүд медүлҗәнә.

Хальмг үлгүрмүдт саг-серггин туск төр йир өөдән тәвгднә, юңгад гихлә, эднә җирһлин хаалһд иим йовдл ик кергтә бәәсн болдг. Урдк цагт шишлң эзлҗ авсн һазр эднд уга бәәсн учрар, хальмгуд кесг җилдән олн һазрт йовла, тегәд һазрас көлтә эдн ноолдҗ чигн, орчлңгин аюлла харһад чигн йовсн болдг. Тер учрар саг-серггин тускар үлгүрмүд хатяр биш гиҗ, келх кергтә:

Әәмшг келҗ ирдго.

Зуд зурһан көлтә.

Модн хойр үзүртә.

Маначас гетәч.

Эн үлгүрмүдт өшәтнәс болн орчлңгин аюлас (зудас) саглҗ бәәх кергтә гисн сүв-селвг өггдҗәнә.

Хальмг улсин нег сәәхн заңнь — хатуч биш, түрү күүнд дан дөң-нөкд болхдан дурта. Тер учрар өгәнч күүнә тускар хара биш олн үлгүр харһҗ келгднә. Нәр-хүрмд болвчн, талдан учрар чигн «Өглһнә эзн болҗ йов» гисн йөрәл соңсгдна. Хальмг күүнә эн сәәхн заңгин тускар ХIХ-гч зун җилд орс номтнр дегтрт орулҗ бичсмн. Эн заң-авъясин туск иим үлгүрмүд зааҗ келҗ болхмн:

Авсар байҗдг уга,

Өгсәр һарутдг уга.

Даарснд һал түл,

Өлсснд хот ке.

Хармнҗ, байн болх уга,

Өгч, угатя болх уга.

Күүкән өгсн күн

Сиикән хармндго.

Хаана йосна цагт дән-даҗгла, үвлин аюлла, нань чигн зовлңла харһад йовдг әмтнд, тер дотр уга-яду улст, нөкд болҗ йовсн әмтн иим үлгүрмүд бүрдәл уга бәәшго юмн.

Хуучна йосна цагт байнд, нойнд даҗргдҗ йовсн болдг. Кемр үвлд зуд болсн цагт мал икәр зутад үкхлә, тас мал уга үлддг саам бәәсмн. Тер цагт угатя улс күчр ик зовлңла харһдг бәәсмн. Хамг эн тоотыг тодрхаһар темдглҗ, теднә зовлңгиг, теднә бәәдлиг иим үлгүрмүд медүлнә:

Туһлын туруһар ус ууһад,

Туурһин хаһрхаһар нар үзәд.

Деерән дүүҗң уга,

Доран сүүр уга.

Өнчндән, тату-тартг улстан хальмг улс кезәчн нөкд-дөң болдг бәәсмн. Теднд сүв-селвгән күргдг бәәсмн. Хамг эн тоот иим үлгүрмүдәс тодрхаһар медгднә:

Күн өнчндән үкдго,

Ноха һурядан үкдго.

Мәәлә-мәәлә йовҗ, мал болдг,

Ууля-ууля йовҗ, күн болдг.

Эңкр иньгүд, өңг-үр улс үлгүрмүдт бас нег эркн орм эзлсн бәәнә. Үүрмүдин ухан-седкл йир цевр үндстәһәр, кецү эңкр, әрүн седклтәһәр үлгүрт темдглгднә:

Иньгәсн салсн күн саначрхдг,

Иҗләсн салсн мөрн инцхәдг.

Иньгәс нүдн хөөһдго,

Шархас һар хөөһдго.

Хальмг улст кезәнә аля күн цөн болдг. Кемр аля-зершг күн һархла, терүнд әмтн йир дурго билә, тер учрар эн седвәр һарһсн үлгүрмүд инәдтә-наадта чинр авна, иим күүг шүвтр, хорта келәр шалһна:

Аляд амр уга,    

Җорад өөкн уга.

Бәрәд мордх дел уга,      

Батхнан хөрх сүл уга.

Хальмг улс элгн-садндан, төрл-төрсндән йир дурта. Тедн хоорндан йир эңкр, нег-негән күндлнә, нег-негндән нөкд-дөң болна, тегәд энүнә тускар үлгүр өргнәр олзлгдна. Элгн-садн, төрлмүд ямаран хол болвчн, дөрвдгч, тавдгч үйдән бәәвчн, тедниг медәтнрнь баһчудтан зааҗ өгч, теднлә эркн уга таньлдулна, ямаран холд бәәвчн, тедниг нәр-нааднд дуудҗ авхулна. Эн седвәр һарһсн иим үлгүрмүд темдглҗ болхмн:

Салата модн бүчрлдг,

Садта күн җирһдг.

Зесин сән зеврдг уга,

Зееһин сән мартдг уга.

Ахиг алд күндлдг,

Дүүг делм күндлдг.

Һаһа эгч һартл-ортл,

Наһц эгч — наадн-инәдәр.

Элгн-садан, төрл-төрсән эс керглсн күүг йир шүвтр, цецн, хорта үгәр үлгүрмүд орулад, тедниг шалһна:

Зөв эс медсн саднас

Зөрлцсн дәәсн деер.

Төркән һолсн күүкн му,

Төрлән һолсн көвүн му.

Келсн үг эс медсн садыг энүнд дәәснәс, өшәтнәс дор гиҗ, шалһҗана. Кенчн күн һарлдсн төрлән, һазран, орн-нутган мартх зөв уга гисн, учр-утх энүнд келгдҗәнә, тер учрар орн-нутган, төрсн-боссн һазран өөдән һарһхин төлә, зүткҗ ноолдх кергтә.

Үлгүрмүд, нурһлҗ, шуд болн теҗг чинртә, тер төләд эднә теҗгәр келсн үгмүдиг цәәлһх кергтә, юңгад гихлә, энүнә хойрдгч чинриг меддго күн элвг болх зөвтә.

Эн дегтрт орсн үлгүрмүдиг һурвн багт әңглҗ болхмн; негдвәр болхла, зәрм үлгүрмүд өдгә цагт шуд чинрәрн олзлгдхш, тиим үлгүрмүд, байна, нойна, гелң-шаҗна бәәдл-җирһл харсҗ йовсн төләд, ухалҗ һарһсн әмтн дахад, хуучрад, күүндлһнд орлцхш. Тедн заагт иим үлгүрмүд темдглҗ болхмн:

Мухла тесҗ бәәх уга,

Нойн нойрхҗ ханх уга.

Амнь хаҗһр болвчн,

Байна көвүн келтхә.

Хойрдвар болхла, зәрм үлгүрмүд хойр чинртә. Шуд болн теҗг үгәр келсн үлгүрәр келгднә. Теднәс иим үлгүрмүд зааҗ келҗ болхмн:

Көнҗлин кирәр көлән җиидг,

Кишгин кирәр хот уудг.

Һаринь һанзһд күрг,

Көлинь дөрәд күрг.

Һурвдвар болхла, үлгүрмүд зуг һанцхн шуд чинрәрн келгднә. Тедн дунд иим үлгүрмүд өргнәр олзлгдна:

Сурһуль сурхд көгшн уга.

Хуучн нәәҗ хойр шинәс деер.

Кеһәд уга бәәҗ,

Келәд кергго.

Үлгүрин чинриг цәәлһсн цагт, түрүн болҗ терүнә учр-утхиннь тускар келгдв, дәкәд терүнә хөөн шуд чинринь цәәлһҗ, үлгүрт орлцсн эс медгддг үгмүдин тускар бас цәәлһвр өггдв.

Үлгүрмүд заагт шуд һо нег чинртә үгмүд өргнәр олзлгдна. Тиим үлгүрмүд өргн цәәлһвр керглхш, юңгад гихлә, үгмүд эврәннь йирин чинрәрн зәңгд орлцна. Тиим чинртә иим үлгүрмүд темдглҗ болхмн:

Дегд өңгтә хүврдг,

Дегд эңкр хольҗдг.

Заһсн усна гүүнинь хәәдг,

Күн юмна сәәнинь хәәдг.

Эн үлгүрмүд цәәлһвр керглшго, эднә чинриг хальмг келтә күн болвас түрмшг угаһар медҗ чадхмн.

Кемр үлгүр хойр чинртә (шуд болн теҗг чинр) болхла, тедниг чикәр, күүнд амрар медгддгәр цәәлһх кергтә болсар, иим үлгүрмүдт оньг өггдв:

Буру хәләҗ ууляд,

Зөв хәләҗ инәһәд.

Маштг тарһлхларн,

Махла авхулдго.

Түрүн үлгүрт хатуч күүнә тускар, өгшго юман цань арһ уга болад өгхләрн, уульҗ өгв гиҗ келгдҗәхш, инән бәәҗ өгәд, хатучан медүлшго саната. Хойрдгч үлгүрт болхла, мөрнә тускар келгдҗ бәәх юмн уга, энүнд түрү-зүдүһәр йовсн күн төлҗәд, ясрад одхларн, караглад, деегүр саната болад оддг күүнә тускар келгдҗәнә.

Зәрм үлгүрмүд хойр чинртә болвчн, болв тедн амрар, шишлң цәәлһвр угаһар медгднә. Тиим үлгүрмүд зөвәр өргнәр хальмг келнд олзлгдна:

Согтуһас адта әәдг.

Мөриг, гүүх деернь, шавддг.

Согту күн юунас чигн әәшго гисн утхта үгмүд. Хойрдгч үлгүр, кергиг күцх дутман, йовулҗ өг гисн чинр авч. Иим үлгүрмүдин чинриг хальмг келтә күн болвас медҗ чадхмн.

Үлгүрмүд, нурһлҗ, хойр хүвәс тогтна. Теднә нег хүвнь эркн чинртә болна, наадк хүвнь терүг дахҗ, даршлһ бүрдәхин кергт харһна.

Хумха модыг — ширәр өңглдг,

Хойр иньгиг — ховар салһдг.

Хувциг, шин деернь, әрвлдг,

Күүг, баһ деернь, сурһдг.

Эн үлгүрмүдин эркн чинрнь хойрдгч хүвд келгдҗәнә, негдгч хүв теднә чинриг икдүлхин кергт орҗ, эн үгмүдиг даршлһарн кеерүлҗәнә.

Зәрмдән үлгүрин хойр хүв хоорндан зөрүд чинр авч эс гиҗ тедн ямаран болвчн нег халхарн дүңцүлгднә:

Хуцсн ноха әәмшгтә биш,    

Тагчгар сүүлән шарвадсн әәмшгтә.

Муңхг сурһхдан дурта,

Цецн сурхдан дурта.

Иим үлгүрмүдт цәәлһвр кергтә. Һооднь, иләр келсн күүнәс әәһәд кергго, тагчгар, нуувчар, медүллго муутхсн күүнд әәмшг бәәнә гиҗ, түрүн үлгүрт келгдҗәнә. Хойрдгч үлгүрт цецн муңхг хойрин тускар келгдҗ, тедниг дүңцүлҗ, эн хойрин чинр тодрхаһар йилһгдҗәнә.

Зәрм үлгүрмүд бәәдләс, учр-уршгас иш авч, келгднә. Тиим үлгүрмүд цәәлһвр керглнә. Теднә чинр медгдвчн, ямаран учрар, кезә олзлхинь сәәнәр медгдхш:

Хойр күн харһдг,         

Хойр уул харһдго.

Мал чилхлә яман,

Мөңгн чилхлә деншг.

Кемр удан нег-негән үзлцәд уга хойр эңкр иньг генткн харһхларн, түрүн үлгүр олзлҗ келҗ болхмн. Хойрдгч үлгүрт күүнд эс медгдм үгмүд уга, болв эдн бас цәәлһвр керглнә. Түрүн мөрт малнь чиләд, угарсн күүнә тускар, хойрдгч мөрт мөңгнь чилсн күүнә тускар келгдҗәнә.

Зәрм үлгүрмүд хойр-һурвн хүвлврәр (вариантар) келгднә. Тедн заагт айлһин хүвлвр (вариант) бас харһна, теднәс эн тольд неҗәднь авгдв:

Мөңгн чилхлә шаальг,

Мөңгн чилхлә деншг болдг,

Мал чилхлә сетрә.

Мал чилхлә яман болдг.

Эн үлгүрмүдт зәрмднь неҗәд үг сольгдҗ, зәрмднь хошаһад үг сольгдҗ, тиигвчн эдн чинрән гееҗәхш, хойр хүвлвр учр-утхарн нег сана темдглҗәнә.

Үлгүрмүдин утх-чинр цәәлһҗ бәәх дегтр өмннь һарад уга, тер учрар дуту-дунд чигн энүнд бәәдг болх, терүг зааҗ темдглсн эс гиҗ ямаран болвчн сүв-селвгән өгсн улст түүрвәчнр урдаснь ханлтан өргх зөвтә (белн гиҗ сантн).

Түүрвәчнр: Очра У, Саңһан Л.

А

Әмтнлә сәәнәр йовҗ, һазр-усан медҗ автха гисн сурһмҗта үлгүр. Кенә чигн эцкнь олн әмтнлә харһад, теднлә таньл-үзл болад, кесг юм теднәс соңсад, кесг юм үзәд, медснь кенд болвчн ил медгднә. Тегәд тер олн-әмт үзсн, олн юм медсн эцкиннь әмд деер, үрдүднь олн әмтнлә таньл-үзл болхла, тер йовдл эцк өңгрснә хөөннь, арднь үлдсн үрн-саднднь түшг болх гиҗ эн үлгүрт келгдҗәнә. Агтын эс гиҗ мөрнә сәәнднь мөрәрн йовҗ, һазр үзх кергтә гиҗ энүнд келгдҗәнә.

«Аавин әмдд кү таньдг, агтын сәәнд һазр үздг» үлгүриг соңсҗ бәәһәд, колхозин ахлач Темәнг келв: «Алтн шорад даргддмн биш» гидг эн! Күн күлцңгү, некмһә болхла, мөрәдсн күцл күцгдәд, сансн санан бүтәд йовдг юмн. «Аавиннь әмдд кү таньдг, агтыннь сәәнд һазр үздг», гиҗ кезәнә көгшд келдг билә. Ода чи, Бата, эн йоснд йоста гидг хойрдгч ачта «аавин» арнзл «күлгән» олҗ авсн хөвтә күнч. Олыг үзәд, медәд, таньҗ авх арһан олвч. Чамаг урн үгәр чимҗ, дегтр бичдг нертә бичәч болхла, тер мана отг-нутгин, Хальмг таңһчин нерн!» (Эрнҗәнә К. «Һалан хадһл»).

Познавательные статьи:



Техника нижней прямой подачи мяча

Комплекс физических упражнений для развития мышц плечевого пояса

Стандарт Порядок надевания противочумного костюма

Общеразвивающие упражнения без предметов