Совет чорында чыккан газеталар: аларның классификациясе.

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 18 из 25Следующая ⇒

Оппозиция мөһере булган большевикларның көрәше күп кенә абруйлы вакытлы басмаларның ябылуына китергән. 1917 ел ахырында яки 1918 ел дәвамында телгә алынган төп газеталар белән беррәттән, «Нива», «Вестник Европы», «Русские записки»(басманың соңгы елларда басылган исеме «Русское богатство»), «Русская мысль» һ.б. журналлар бастырулыдан туктый. Революцияне кичергән газета һәм массакүләм журналлары күбесенчә ял итү юнәлешендә булган ("Вокруг света"), большевиклар контроленә күчкән ("Известия"), яки баштан ук РСДРП большевиклар фракциясенең партия басмалары сыйфатында яшәгәннәр ("Правда", "Работница").Инкыйлабка кадәрге журналистика традицияләре күпмедер дәрәҗәдә ак хөкүмәт хакимиятендә булган территорияләрдә сакланып калган, шулай да большевикларның басма сүзенә монополиясе бөтен илгә таралган. Вәзгыятьне үзгәртү һәм бәйсез периодиканы торгызу омтылышлары 1960-1970 елларда барлыкка килә, самиздат кысаларында "Агымдагы вакыйгалар хроникасы"(«Хроника текущих событий») дигән мәгълүмат бюллетене, "Часа", "Вече" һ. б. журналлар барлыкка килгән. Әмма бу басмалар күчермәләрдә генә һәм ышанычлы затларның тар даирәсе арасында гына таратылган. Массакүләм мәгълүмат чараларына партия-дәүләт монополиясеннән азат ителү 1980 еллар ахырында гына башланган. Шәхси периодика булмаганда, газета һәм журналлар нәширләре тарафыннан хакимият органнары, КПССның үзәк һәм җирле комитетлары һәм яшьләр Коммунистлар союзы комитетлары, башка иҗтимагый оешмалар, фәнни учреждениеләр, шулай ук предприятиеләр администрацияләре була. Вакытлы басмаларның административ каравы аларның классификациясе өчен иң табигый нигез булып тора. Бу яктан караганда сигез төп төркем аерылып тора.

1) Беренче төркем - Үзәк партия басмасы – «Правда», «Беднота», «Рабочая газета» (беренче исеме – «Рабочий»), «Крестьянская газета», «Культура и жизнь», «Сельская жизнь», «Социалистическая индустрия», «Советская культура», журналлар «Коммунист» (1952 елга кадәр – «Большевик»), «Партийная жизнь», «Агитатор», «Вопросы истории КПСС», «Огонек», «Работница», «Крокодил», «Крестьянка» һәм башка ЦК РКП(б) – ВКП(б) – КПСС «Правда» нәшриятында чыккан газета-журналлар керә. Бу газета-журналларның формаль статуслары бер берсеннән аерыла. Мәсәлән, кайбер газета-журналлар үзәк комитет КПСС нәшриятында чыккан («Правда», «Беднота», «Рабочая газета»), кайберәүләре үзәк комитет КПССның бүлекләре аша («Культура и жизнь» газетасын ЦК(үзәк комитет) КПСС ның пропаганда һәм агитацияләү бүлеге нәшер иткән), башкалары үзәк комитет структураларының органы буларак нәшер ителгән(«Вопросы истории КПСС» Марксизм һәм ленинизм институтының органы). Кайберәүләре үзәк комитет КПССның басма органнарының кушымтасы буларак кына чыккан, ә соңыннан мөстәкыйль рәвештә дә чыккан. Үзәк партия матбугатының укучылар аудиториясе шулай ук киң - аналитик журналлар адресланган «җаваплы хезмәткәрләр»дән алып халыкның киң катламнарына кадәр. Партия басмаларының төрлелеге һәм миллионлаган тиражлары илнең барлык гражданнарын берләштерер иде, ә авторларның составы( 1930-40 еллар М. Е. Кольцов, Б. Н. Полевой, К. М. Симонов, И. Г. Эренбург) үзе бер совет мәдәниятенең күрсәткече. Әмма совет журналистикасының партия басмаларының рәсми статусы сюжет һәм стилистик чаралар ягыннан чикле булу сәбәпле, "Правда" һәм аңа кардәш басмаларның тематикасы чикләнгән, ә теле акрынлап гадиләшкән. Шуңа күрә, партия периодикасының популярлыгы совет чоры ахырына сизелерлек кими.

2) Басмаларның икенче төркемен совет хакимиятенең үзәк органнары басмалары оештырды. Бу басмаларның төп өлеше массакүләм иҗтимагый-сәяси газета «Известия советов народных депутатов СССР». (1923 елга кадәр – «Известия ВЦИК», 1923–1938 елларда – «Известия ЦИК СССР и ВЦИК», 1938–1977 елларда – «Известия советов депутатов трудящихся СССР»). Дәүләт хакимиятенең югары органы буйсынуында булганда, "Известия" иң мөһим закон актлары текстларын бастырып, рәсми вакытлы басма ролендә чыгарылган. Шул ук вакытта газета битләрендә "гади" журналист материаллары - аналитик мәкаләләр, очерклар, мәкаләләр бастырылган.

Моннан тыш, билгеле бер чорларда, (газетаны А. И. Аджубей җитәкләгәндә, якынча 1950-60 елларда) "Известия" тематик һәм стилистик мөнәсәбәттә "Правда"дан күпкә аерылып тора. 1960 елда газетаның "Неделя" дигән иллюстрацияләнгән кушымтасы барлыкка килә, ул сталиннан соңгы журналистикада әлеге басмалар форматының беренче вәкиле була.

1917 елның ноябреннән «Известия» газетасы белән беррәттән «Совет власте»( «Власть Советов») журналы да чыга, алга таба «Хезмәт ияләре депутатлары советы» («Советы депутатов трудящихся») һәм «Халык депутатлары советы»( «Советы народных депутатов») дигән исемнәр астында яшәп килә. Беренче чиратта профессиональ идарәчеләргә адресланган әлеге басманың битләрендә совет дәүләт төзелеше теориясе һәм практикасы турында аналитик мәкаләләр, ә кайчакта киң фикер алышуга чыгарылган канун проектлары урнаштырылган. Ниһаять, совет хакимияте органнары басмалары системасына тармакларга бүленгән вакытлы матбугатлар(Совнарком (Совмин) җитәкчелегендә чыккан) керә яки аерым министрлыклар һәм ведомстволар каршында чыгарылган - "Икътисади тормыш"( «Экономическая жизнь»), "Сәүдә-сәнәгать газетасы"( «Торгово-промышленная газета») газеталары (башка атамалар - "Индустрия өчен"( «За индустриализацию»), «Индустрия»), "Авыл хуҗалыгы газетасы"( «Сельскохозяйственная газета»), "Кызыл йолдыз"( «Красная звезда») һ.б. керә.

3) Хакимият органнары басмаларына совет чоры вакытлы басмаларының өченче төркемен тәшкил иткән профессиональ берлекләр басмалары. ВЦСПС Үзәк Комитеты органнары "Хезмәт"(“Труд”) газетасы һәм "Хезмәт хәбәрләре"(“Вестник труда”) журналы булган. Моннан тыш, тармаклар буенча газеталар һәм журналлар басылып чыга - "Гудок" (Тимер юл транспорты хезмәткәрләре профсоюзының үзәк Комитеты газетасы), "Учительская газета" (мәгариф хезмәткәрләре профсоюзының үзәк органы), яки, мәсәлән, "Пищевик" газетасы (азык-төлек сәнәгате хезмәткәрләренең профсоюз үзәге органы).

Үсеш барышында бу басмалар үзәк комитетның тармакларга бүленгән профсоюзлары, министерстволары белән бергәлектә нәшер ителә.

Мәсәлән, "Гудок" тимер юлчылар һәм Юл хәрәкәте министрлыгы профсоюзының берләшкән органына әверелә, "Учительская газета" бер үк вакытта профсоюз һәм Мәгариф министрлыгы тарафыннан басылып чыга. Үзенчәлеге аркасында профсоюз газеталары барыннан да элек үзләренә карый торган тармакларның тормышына багышланган материалларны бастырган.

4) Совет вакытлы басмаларының дүртенче төркеме - яшьләр Коммунистлар союзының үзәк органнары басмалары. Комсомолның вакытлы басмаларыннан иң танылганы - «Комсомольская правда» газетасы, ул дөньяга беренче тапкыр 1925 елның 24 маенда чыккан. Шул ук вакытта Үзәк Комитетның төп газетасы ВЛКСМ берничә журнал чыгара: иҗтимагый-сәяси («Яшь коммунист»), әдәби-сәнгать («Смена», «Юность») һәм фәнни-популяр («Белем - көч», «Техника - яшьләр»), шулай ук балаларга һәм яшүсмерләргә адресланган басмалар комплексы: «Пионерская правда» газеталары, «Пионер» журналлары, «Костер» (СССР язучылар берлеге белән берлектә бер вакыт), «Юный техник», «Юный натуралист», «Мурзилка» һәм башкалар. Санап үтелгән газеталарның һәм журналларның төп тематикасын, чор теле белән белдерелгәндә, «социалистик төзелешнең барлык фронтларында совет яшьләренең көрәше» тәшкил иткән. Шул ук вакытта яшьләр статусы һәм тиешле аудиториягә ориентация, яңа авторларга сүз бирергә һәм укучыны иҗтимагый тормышта, фән һәм сәнгатьтә яңа тенденцияләр белән таныштыруны таләп итте. 1960-1970 еллардагы «комсомол» матбугаты битләрендә ватан һәм тәрҗемә фантастикасының иң яхшы үрнәкләре (К. Булычев, А.Н. Стругацкий, Ф. Дик, А. Кларк, С. Лем) бастырыла, табигатьнең кызыклы күренешләре һәм техник яңалыклары турында танып-белү очерклары бастырыла. Чагыштырмача киң жанрлы һәм стилистик палитра яшьләр периодикасын төрле яшьтәге укучылар арасында популярлашкан.

5) Совет чорының бишенче төркеменә иҗтимагый оешмаларның вакытлы басмалары керә. СССР Кызыл Хач(Крест) һәм Кызыл Ярымай(Полумесяц) җәмгыятьләренең (Советлар Кызыл Хачы(Крест) вакытлы басмалары, элеккеге политкаторжан һәм сөргенчеләр җәмгыяте, Сугышчан динсезләр берлеге, Оборонага ярдәм итү җәмгыяте, авиация һәм химик төзелеш (Осоавиахим) һәм аның варисы Армиягә, авиация һәм флотка (ДОСААФ) булышлык итү ирекле җәмгыятенең вакытлы басмалары керә. Мондый басмаларның тематикасы оешманың эшчәнлеге белән билгеләнә: әйтик, политкаторжан җәмгыяте «Каторга и ссылка» дигән тарихи-революцион журнал чыгара, Дингә каршы булучылар «Безбожник» газетасын һәм халыкның бөтен катламнарына исәпләнгән атеистик журналлар спектрын бастырып чыгара. Массакүләм мәдәният өчен ДОСААФ чыгарган журналлар, аерым алганда, "За рулем" автомобиль журналы аерым әһәмияткә ия булды, анда совет автомобильчеләренең чираттагы съезд алдыннан бурычлары турында котылгысыз пропаганда мәкаләләре белән беррәттән, автомобиль сәнәгате яңалыклары, автомобильләргә хезмәт күрсәтү һәм ремонтлау буенча киңәшләр, шулай ук автомобиль эше тарихы буенча сирәк материаллар бастырылган. Үз чиратында, интеллигенция укучыларына иҗади берлекләр - Язучылар берлеге һәм аның төбәк оешмалары, Рәссамнар берлеге, кинематографистлар берлеге, театр җәмгыятьләре чыгарган газета һәм журналлар адресланган. Бу басмалар («Яңа дөнья», «Байрак», «Йолдыз», «Безнең замандашыбыз», «Әдәбият газетасы» һ.б.) революциягә кадәрге чорда «Ватан язмалары» яки «Современник» кебек иҗтимагый-әдәби журналларга караган урынны алдылар. Профсоюз периодикасы кебек үк, совет иҗтимагый оешмалары басмалары еш кына тармак ведомстволары белән берлектә үсә, аерым алганда, "Радио" ДОСААФ журналы элемтә министрлыгы белән берлектә чыга, ә "Кино сәнгате" һәм "Совет экраны" кинематографистлар берлеге журналлары - СССР Совмине каршындагы кинематография буенча Дәүләт комитеты белән бергә.

6) Совет чорларының алтынчы төркемен фән учреждениеләре һәм җәмгыятьләр басмаларытәшкил итә. Фәнни басмалар - вакытлы матбугатның типик булмаган төре. Аларның материаллары теге яки бу өлкәдә белгечләрнең тар бергәлегенә юнәлдерелгән һәм массакүләм укучы өчен авыр аңлаешлы формага бирелә. Нәтиҗә буларак, билгеләү буенча фәнни басмалар аудиториясе чикләнгән, тиражлар зур түгел, ә аз санлы академик бергәлекләрнең йогынтысы зур түгел.

Патша Россиясендә үк («Журнал Русского физико-химического общества » һ.б.) нигез салынган һәм танылу алган кайбер фәнни журналлар ким дигәндә 1920 еллар ахырына кадәр чыгуны дәвам иткәннәр һәм алга таба да юкка чыкмаганнар, ә яңадан оешканнар. Гражданнар сугышы вакытында туктатылган аерым журналлар, сугыш тәмамлану белән чыгуын яңарттылар ("Бюллетень Московского общества испытателей природы "). Совет хакимиятенең беренче унъеллыгында ябылган шул ук революциягә кадәрге фәнни басмаларның моны, хакимият басымы белән чагыштырганда, авторларның шактый өлешен эмиграцияләү һәм җимереклек авырлыклары аркасында эшләгәннәр. Иске профессураның «объективизмына» каршы тора алырлык коммунистик фәнне формалаштыру бурычы 1920 елларда Социалистик (1924 елдан - Коммунистлар) академиясе, К. Маркс һәм Ф. Энгельс институты, Октябрь революциясе һәм РКП (б) «Пролетарская революция», «Под знаменем марксизма», «Вестник Коммунистлар академиясе» журналлары һ.б. журналларга йөкләнә. 1930 нчы еллар башына вәзгыять үзгәрә. Инкыйлабка кадәрге тикшеренү кадрларын әкренләп алыштыру сәясәтеннән яңа хакимият аның институтлары белән бергә "буржуаз фәнне" планлы рәвештә юк итүгә күчкән, алар исәбендә фәнни периодика да булган. Фәнни вакытлы матбугат структурасының яңа шартлары өчен оптималь эзләү берничә дистә ел ала, ә аның нәтиҗәсе 1950 еллар ахырына рәсмиләштерелгән үзенчәлекле иерархия була. СССР Фәннәр академиясе үзенең "Известия"ен (дисциплинар билге буенча чикләнгән берничә сериядә), белгечләргә адресланган "Вестник"ны һәм тагын да популяррак холыклы "Вестник"ны чыгарды. Фәнни-тикшеренү институтлары үз эшчәнлегенең профиле буенча журналлар бастырды (гуманитар фәннәрдә, аерым алганда, «Вопросы истории», «Вопросы литературы», «Вопросы философии», «Вопросы философии», «Вопросы языкознания», «Вопросы языкознания», «История СССР», «Народы Азии и Африкаи», «Новая и новейшая история», «Советская археология», «Советское славяноведение» һәм башкалар).

 Совет фәнни чорының аермалы үзенчәлеге аның халыкара мәгълүмат алмашуына аз җәлеп ителүе булган, бигрәк тә гуманитар өлкәдә. Көнбатышта фәнни периодика тулысынча диярлек милли характерын югалткан вакытта, аларның авторларны бөтен дөньядан сайлап алганда, совет басмалары үзләренең битләрен бары тик җирле белгечләргә биргәннәр, аларның мәкаләләре һәрвакытта да чит телләрдән аннотацияләр белән озатылмаган. Материалларны сирәк легия белән сайлап алу этабында ук гамәлгә ашырылган идеологик контроль белән берлектә мондый изоляция үзебезнең журналларның эчтәлегенә тискәре йогынты ясады, аларның чикләнгән укучылар даирәсендә дә абруен киметте

7) Совет вакытлы матбугатының җиденче төркемен җирле басмалар тәшкил итә, алар исәбенә республика, край, өлкә (губерна), район (өяз), ә эре шәһәрләрдә шәһәр дәрәҗәсендәге газеталар һәм журналлар керә. Формаль-хокукый караштан чыгып, җирле басмалар, кагыйдә буларак, тиешле төбәкнең партия һәм совет оешмаларының берләштерелгән органнары булып тора, бу басмаларның әлеге төркеменең башка исеме – берләшкәннәр(обьединенные). Берләшүчеләр рәтенә, мәсәлән, «Московская правда», «Полярная правда» (Мурманск), «Красноярский рабочий» газеталары һ. б. керә.Эчтәлек ягыннан җирле периодика үзәк игътибардан транспорт, мәгариф, сәламәтлек саклау, торак-коммуналь хуҗалык һәм халыкка көнкүреш хезмәте күрсәтү мәсьәләләренә зур игътибар белән аерылып тора; принципиаль идеологик маддәләр, гомумдәүләт әһәмияте мәсьәләләре буенча материаллар һәм халыкара тормыш турында белешмәләр чикләнгән санда һәм җирле үзенчәлекләрне исәпкә алып бастырыла. Берләшкән һәм автономияле республикаларда, шулай ук автоном өлкәләрдә һәм милли (автономияле) округларда, рус телле кешеләр белән беррәттән, әлеге территориаль берәмлекләрдә яшәүче халыклар телләрендә вакытлы басмалар чыга. Берләшкән республикалар дәрәҗәсендә җирле халык телләрендә басмалар саны дистәләрчә атамаларга җитәргә мөмкин, ә төр структура гомумсоюз вакытлы матбугатының төр структурасын хәтерләтә (үзәк партия һәм совет, профсоюз, комсомол басмалары һ. б.); әгәр халык аз санлы булса да, бер басмага булса да ихтыяҗ тәэмин итә алмаса да, милли телдә басмада рус телендә басмаларда аерым номерлар, полосалар яки колонкалар бирелгән. Кайбер очракларда партия һәм совет структуралары инициативасы буенча оештырылган төбәк басмалары милли әдәбиятны камилләштерүенең мөһим үзәкләренә әверелде. Аерым алганда, 40 нчы еллар ахырында «Советская Чукотка» газетасында танылган чукчы язучы Ю. С. Рытхэйның иҗади карьерасы башлана.

8) Ниһаять, совет чорының сигезенче төркеме - ул күп тиражлы басмалар, яки, гади сөйләүдә, күп тиражлы(многотиражки). Күпчелек басмалар (күпчелек очракта бу газеталар иде) предприятиеләрдә, колхозларда һәм совхозларда, учреждениеләрдә һәм уку йортларында оператив полиграфия чаралары белән чыгарыла. Күптиражларны гамәлгә куючылар булып администрация, беренчел партия һәм комсомол оешмалары, шулай ук тармак профсоюзының җирле комитеты чыгара. Мондый басмаларның төп авторлары аларны чыгаручы предприятие хезмәткәрләре үзләре булырга тиеш була, әмма үз вазифаларында "станоктан" корреспондентларны укыту һәм килгән мәкаләләрнең әдәби төзәтмәләре кергән профессиональ журналистларны җәлеп итү дә гамәлдә булган. Күптиражларның эчтәлеге җитештерүдә һәм җитештерү ихтыяҗлары өчен чыга торган басмалар буларак билгеләнә: предприятие тормышында мөһим вакыйгалар, җитештерү алдынгылары һәм гади публицистик ачкычта язылган яңа эш алымнары турында мәкаләләр белән беррәттән, күптиражлар әледән-әле техник яктан төгәл тасвирлаулар һәм сызымнар бастырылган, аларның авторлары кирәкле техник әзерлек белән белгечләр чыгыш ясаганнар. Мондый практика технологик яңалыкларның таралуын тизләтер дип уйланыла. Совет күп тиражларының (аларны хәзерге корпоратив чордан аерып тора) үзенчәлекле билгесе булып үсеш алган критик өлеше торган була: уңышлар турындагы материаллардан тыш, аерым җитешсезлекләрне бетерүгә һәм мондыйларны тизрәк бетерергә тиешле «артта калучы участокларны» тәнкыйтьләү бастырыла.

Базар мөнәсәбәтләре шартларында мондый ачыктан-ачык тәнкыйть, мөгаен, предприятиенең үсешенә зыян китерер иде, аңа тискәре имидж тудырыр иде. Әмма совет контекстында күп тиражкада тәнкыйть язмасын бастыру битарафларга йогынты ясау коралы булган. Гомумән, күп тиражлы газеталар предприятиеләр белән идарә итүдә звено һәм хезмәт стимуллаштыруның формаль булмаган ысулларының берсе булган.

Гомумән алганда, совет вакытлы басмаларының структурасы, эчтәлеге һәм стилистикасы аларның дәүләт яки партия органнары сыйфатында статусына туры килә. Совет журналистлары барыннан да элек дәүләт белән идарә итү системасына кертелгән функционерлар. Хакимият ихтыяҗлары совет журналлары һәм газеталарың эшчәнлегендәге барлык аспектларына эз салган.

Познавательные статьи:



Как правильно слушать собеседника

Типичные ошибки при выполнении бросков в баскетболе

Принятие христианства на Руси и его значение

Средства массовой информации США