ІV. Субъекті – жақтың қатысына қарай жай сөйлем: жақты және жақсыз болып бөлінеді.

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 125 из 152Следующая ⇒

Жақтылық және жақсыздық бір негізді сөйлемге де, екі негізді сөйлемге де тән. Бұл сөйлемнің ішкі мағыналық және сыртқы құрылымдық ерекшеліктерінің тығыз байланысынан туындайды.

Жақты сөйлем. Жақты сөйлем – сөйлемнің бастауышы болуына негізделеді. Бастауышы бар немесе бастауышы жасырын тұрған сөйлем жақты сөйлем деп аталады. Төлүйдің пешін жаққалы Назыкеш төбеге шығып еді. (Ғ.М.) Көк жүзін суық бұлт торлапты. (Ә.Н.)

Кейде бастауыш айтылмай, түсіп те қалады. Бірақ оны баяндауыш арқылы оңай тауып алуға болады. Торы атқа тақымы тигесін-ақ асықпады. Күпі сыртынан қайыс белбеуін буып алды. (Ә.Н.)

Бастауышы жоқ (бірақ баяндауышы 1,3 жақта тұрғанмен) іс-әрекет үш жаққа қатысты айтылатын сөйлем түрі белгісіз жақты деп аталады. Бұл сөйлемнің екі түрі бар:

1) баяндауышы 2-жақта тұрады. Адамға құрметпен қарасақ, оның бойындағы қасиетті жайшылықтағыдан көп аңғарасың. Жұмыстың көзін тап, қисықтың тезін тап.

2) баяндауышы 3-жақта тұрады: Ырыс алды ынтымақ дейді. Бұл қиындықты досың түгіл дұшпаныңа бермесін.

Жақсыз сөйлем. Кейбір жай сөйлемдерде бастауыш мүлде болмайды, баяндауыштың өзі сөйлемге ұйытқы болып тұрады.

Бастауышы жоқ, бастауышты баяндауыш арқылы айқындауға болмайтын сөйлемнің түрі жақсыз сөйлем деп аталады.

Жақсыз сөйлемнің баяндауышы:

1. –қы, -ғы, -кі, -гі жұрнақты қалау райлы етістіктен болады. Бұл кітапты менің оқығым келді.

2. Барыс септік жалғаулы тұйық етістіктен соң бол, жара, тура, кел деген көмекші етістіктердің келуі арқылы жасалады: Бұл судан балық аулауға болмайды.

3. Атау немесе барыс септік тұлғалы тұйық етістіктен соң керек, жөн, мүмкін деген бейтарап сөздердің тіркесіп келуі арқылы жасалады: Біздің жақсы оқуымыз керек.

4. -ып, -іп, -п жұрнақты көсемшеден кейін бол деген көмекші етістіктің болымсыз тұлғада келуі арқылы жасалады: Бурабайдың табиғатын ауызбен айтып болмайды.

5. Құрамында бастауыш тұлғалы сөзі бар идиомдар жақсыз сөйлем болады: Біраздан кейін ымырт жабылды. Әлден уақыттан кейін жұрт аяғы басылды. (М.М.)

Познавательные статьи:



Техника прыжка в длину с разбега

Тактические действия в защите

История Олимпийских игр

История развития права интеллектуальной собственности