Дауысты дыбыстардың түрлері.

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 43 из 152Следующая ⇒

Дауысты дыбыстардың түрлері.

Қазіргі қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар акустикалық және артикуляциялық ерекшеліктеріне қарай төмендегідей жіктеледі: 

Тілдің қатысына қарай:

1. Жуан (гуттураль) дауыстылар: а,о,ұ,ы,у;

2. Жіңішке (палаталь) дауыстылар: ә,ө,ү,і,е,у,и.

Жуан дауыстыларды айтқанда, жіңішкелермен салыстырғанда, тіл сәл артқа қарай тартылады, ортасы көтеріліңкірейді, жіңішкелерді айтқанда тіл сәл ілгері жылжиды. Бұған көз жеткізу үшін дауыстылардың жуан және жіңішке сыңарларын (а//ә, о//ө, ұ//ү, ы//і) қатар айтып көруге болады. Дауыстылардың тіл қатысына қарай жіктелуін дұрыс меңгеру тіліміздегі сингармонизмді түсінуге мүмкіндік жасайды. Тіліміздегі сөздердің бірыңғай жуан, не жіңішке буынды болып келуі тілдің қалпымен байланысты.

Еріннің қатысына қарай:

1. Еріндік (лабиаль) дауыстылар: о, ө, ұ, ү, у;

2. Езулік дауыстылар: а, ә, ы, і, е, и.

Еріндік дауыстыларды айтқан кезде ерін дөңгеленіп, сүйірленеді де, езуліктерді айтқанда ерін екі жаққа қарай тартылып, езу жиырылады. Еріндік дауыстыларды жақсы білу тіліміздің ерін үндестігін тануға көмектеседі.

Жақтың қатысына қарай:

1. Ашық дауыстылар: а ,ә, ө, о, е;

2. Қысаң дауыстылар: ұ, ү, ы, і, и, у.

Ашық дауыстыларды айтқанда үстіңгі жақ қозғалмай, астыңғы жақ барынша төмен түседі де, қысаңдарды айтқанда бір – біріне жуықтай түседі. Алайда ауаның еркін шығуына кедергі жасамайды.

Қазақ тіліндегі дыбыстардың жаққа қатысын зерттей келе, С.Мырзабеков былайша жіктейді:

1. Ашық дауыстылар: а ,ә;

2. Жартылай ашық: ө, о, е;

3. Қысаң дауыстылар: ұ, ү, ы, і, и, у.[22]

Ал о, ө, е дауыстыларын зерттеуші ғалым Ә. Жүнісбеков ашыққа да, қысаңға да қоспай, өз алдына дифтонг дыбыстар деп бөліп қарайды. Тілші еңбегінде и= й+і (ій), о= у+ұ (уұ), ө= у+ү (уү) деп, әнтек айтылатын, й, удыбыстарының күші 40% болатынын эксперимент жолымен дәлелдейді [10].

Познавательные статьи:



Организация работы процедурного кабинета

Статус республик в составе РФ

Понятие финансов, их функции и особенности

Сущность демографической политии