ДауыссыздардыҢ айтылуы мен жазылуындаҒы ерекшеліктер

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 46 из 152Следующая ⇒

ҮІ БЛОК

Б, п фонемалары астыңғы еріннің үстіңгі ерінге нық тиіп, тез ажырап кетуінен жасалады. Бұлардың бір-бірінен басты айырмашылығы дауыс алғашқысына (б) аздап қатысады да, екіншісіне (п) қатыспайды.Бұлардың тілде қолданылуында да кейбір ерекшіліктер бар. Атап айтқанда, б фонемасы сөздің басында (6258 сөз, қ, т-дан кейін үшінші орында), ортасында актив қолданылады да, сөз соңында кездеспейді. Соңғы позицияда б жазылғанымен (арап, гардероб, куб, клуб, ромб, прораб, штаб) оның айтылуы п болады. Сондықтаң да бұл сөздерге жалғанатын  қосымша қатаңнан (арабқа, клубқа, штабпен, штабсыз) басталады. Ал п фонемасы сөздің барлық позициясында ұшырай береді. Тіліміздегі п-дан басталатын (991)сөздердің дені кірме болып келеді.

Сөз басында б мен п айтуда, тіпті жазуда да(орфографиялықсөздікте)кейдежарысыпжүреді: байым-пайым, балуан-палуан, барабар-парапар, батсайы- патсайы, бәле-пәле, бұйда-пида, палау-балау, пәтуа-бәтуа, пейіл-бейіл, пенде-бенде т.б.

«Әдеби тілімізде болсын, говорларымызда болсын қатаң п дауыссызы байырғы қолтума сөздерімізде оқта-текте болмаса, әдетте көп қолданыла бермейді. Бұған дейінгі диалектологиялық мәлімет жинағын қазақ говорлары арасында бұл құбылыстың (ұяң б-ның қатаң п-ға ауысуының) біршама жиірек байқалатын жері Өзбекістан, Тәжікістан, Қарақалпақстан, Түркіменстан республикаларының территориясы мен осы республикаларға шектес аймақта тұратын қазақтардың тілі» [23,123].

Артикуляциялық жақтан ұқсастығының арқасында б, п және м фонемалары қосымшалар мен шылаулардың бас позициясында бірін-бірі үнемі алмастырып отырады. Мысалы: -бын//-пын//-мын//, -мыз//-быз//-пыз, -мен//-бен//пен, -ма//-ба//-па т.б.

Сөздің басқы, соңғы позицияларында бұл екі фонема көрші дыбыстардың әсерінен бірімен-бірі алмасып отырады: Ақпала (ақ бала), Сәтпай (сәтбай), көпполдұ (көп болды), қапы (қаб-ы), қабады (қап-ады), көпжасар (көбжасар), көбеді (көпеді)т.б. Мұның үстіне п кейде у-ға айналып кетеді: тауып (тап-ып), жауып (жау-ып), теуіп (теп-іп), сеуіп (сеп-іп).

Бас оқулықтың авторы І. Кеңеспаевтың айтуынша, дауыстылар аралығында келген б дыбысы: а) б мен в-ның аралығынан айтылады; ә) «ауызекі тілде сол дыбысқа таяу айтылады «б) «в-ға әнтек бейімдеу айтылады.               .

Познавательные статьи:



Техника нижней прямой подачи мяча

Комплекс физических упражнений для развития мышц плечевого пояса

Стандарт Порядок надевания противочумного костюма

Общеразвивающие упражнения без предметов