ФонетиканыҢ зерттеу нысаны мен салалары

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 36 из 152Следующая ⇒

СОӨЖ

1. Тыйым сөздердің тағлымдық мәні.

2. Табу мен эвфемизм құбылысының диалектикалық бірлігі.

3. Табу мен эвфемизмнің қоғамдық сананың өзгеруіне, қоғамның әлеуметтік құрылымының өзгеруіне, этикалық принциптердің жаңаруына қарай сипатын өзгертіп отыруы.

4. Табу мен эвфемизмдердің «себеп-салдарлық» қатынаста жұмсалуы.

СӨЖ

1. Табу мен эвфемизмдердің зерттелу жайы, тілдік табиғаты.

2. Табу мен эвфемизмдердің сөз этикеті нормаларын қалыптастыруға ықпалы.

Эвфемизм, сыпайы сөз – мағынасы тұрпайы сөздерді сыпайылап жеткізу. Эвфемизм сыпайыгершілікке, әдептілікке байланысты туған, тіл-тілдің барлығында кездесетін құбылыстардың бірі. Сөйлеуші белгілі бір тілдік ұжымда қалыптасқан этикеттік нормаларды сақтауға тырысады. Адамның сезіміне, көңіл-күйіне ауыр тиетін сөздерді жұмсартып қолдану эвфемистік тәсіл. Мысалы, біреу өлді деудің орнына демі бітті, қайтпас сапарға кетті дейді. Сондай-ақ адамның дене мүшелеріндегі кем-кетікті саңырау (құлағының мүкісі бар), кедей, жарлы сөздері «қалтасы жұқа», байға тиді (құтты орнына қондырды) т.б. деген эвфемизмдермен ауыстырылады Бұл жағынан эвфемия этикеттік нормамен байланысып жатады.

Эвфемизм тілдің лексика-фразеологиялық жүйесіндей кездейсоқ құбылыс емес, бастапқыда бұл ұғым белгілі бір қоғамда «айтуға ұят саналатын сөздерді басқа сөзбен ауыстыру» дегенмен шектелді. Тыйым салынған іс-әрекет, зат, құбылыс т.б. «табу» деп, ал іс-әрекеттің сол затты, құбылысты, нәрселерді білдіретін атаулары «табу сөз» деп арнайы терминмен аталды.

Эвфемизмдер адамдар арасындағы коммуникативтік қолайсыздықты (коммуникативтік дискомфорт) болдырмауды көздейді. Сөздің эвфемистік формасын дұрыс, орынды қолдану коммуниканттар арасындағы қарым-қатынастың ойдағыдай болуына, үзілмеуіне ерекше әсер етеді. Бұл, бір жағынан, адамдардың жеке басының мәдениетін көрсетсе, екінші жағынан, сөз иесі мен қабылдаушының арасындағы тілдік байланыстың ойдағыдай болуын қамтамасыз етіп, әсіресе мәтіннің қабылдаушының ой-сезіміне әсерін күшейте түседі. Ал сөздің эвфемистік мағынасына көңіл бөлмеу, түптеп келгенде, сөз мәдениетіне керісінше ықпал етеді. Мысалы, ұрланыпты деудің орнына қолды болыпты, ұрысты деудің орнына тіл тигізді, алдап кеттінің орнына отырғызып кетті т.б.

Эвфемизмнің тұрақты яғни релевантты белгілері, біріншіден, тыйым салынған сөздерді (мифологиялық, діни, саяси, әкімшілік, идеологиялық, т.б.) басқа атаулармен ауыстыру, екіншіден, белгілі бір тілдік ұжымда айтуға ұят саналатын сөздерді (кейбір дене мүшелері, жыныстық қатынасқа байланысты атаулар, физиологиялық зат алмасуымен байланысты кейбір атаулар т.б.), үшіншіден, сөйлеуші ұғымында, түсінігінде «дөрекі», «әдептілікке» жатпайды-ау деген сөздерді басқаша сөздермен (қарапайым лексика) ауыстыру, төртіншіден, тыңдаушыға «жайлы», «жағымды» болып көрінетін сөздерді таңдап, талғау. Міне, бұл аталғандарды эвфемизмдердің тұрақты белгілері деп атауға болады [23.26]

Түркі тілдеріндегі эвфемизмдердің этномифологиялық, этнопсихологиялық негіздерін көрсете келіп, Ә.Қ. Ахметов табу мен эвфемизмнің тілдің табиғаты мен қоғамдық мәнін тереңдете түсетін теориялық тұжырым ұсынады: «…табу мен эвфемизмдердің арасындағы байланысты себеп пен салдар деп қараған жөн. Өйткені эвфемизмдерді тудыратын табу. Сондықтан да олар бір-бірінсіз жүре алмайды. Сосын табу эвфемизмдерді тудырып қана қоймай, оларға үнемі өз орнын беріп, өзі солардың тасасына бой жасырады [6;7].

Эвфемизмдердің жасалу жолдары әр түрлі. Солардың ішінде ең өнімділері троптың түрлері арқылы, атап айтқанда, метафора, синекдоха, метонимия, митота тәсілдері арқылы жасалған эвфемизмдер жиі кедеседі.

Табу мен эвфемизмдер қай тілде болмасын сөздік құрамның дамуына әсерін тигізіп отырады.

Қазақ лексикологиясында табуды эвфемизмдерден, эвфемизмдерді табудан бөлек, екеуі екі басқа құбылыс деп танушылық басым. Мысалы, кейбір еңбектерде табу туралы: «Мифтік ескі наным бойынша атын тура айтуға тыйым салынған сөздер тіл білімінде табу деп аталады» [35;24], эвфемизм туралы осы авторлар: «Сөздің ұғымы дөрекілеу, қолайсыздау, көңілге тиетіндей болып келген жағдайда тілде бір сөз бір сөзбен алмастырыла береді. Мұндай жағдайда мағынасы тұрпайы сөздің орнына сол ұғымды жұмсартып, жеңілдетіп жеткізетін сыпайы, жұмсақ сөздер айтылады. Мұндай құбылыс тіл білімінде эвфемизм деп аталады» - дейді. [35;24]

Профессор Ә.Қ.Ахметов өзінің зерттеулерінде [6], [9] эвфемия құбылысына жан-жақты талдау жасай келіп, табу мен эфмемизмдердің тілмен бірге туып, бірге жасайтын, бір-бірімен ажырамас құбылыс екенін көрсетеді. Эвфемизмдер, автордың айтуынша, табу немесе тыйым болған жерлердің бәрінде кездеседі, яғни табусыз эвфемизмдер болмайды. Ал түркі тілдері бойынша зерттеулерге қарағанда, табу «күні біткен», ал эвфемизм, өмір сүретін құбылыс тәрізді көрінеді.

Профессор Ә.Қ.Ахметов: «Табу мен эвфемизмдердің шығу тегін қуаласа, олар адамзат тарихының түкпіріне қарай жетелейді. Оған тереңірек бойласақ, табу мен эвфемизмдер адам баласының рухани мәдениетінің бастапқы сатыларынан бастап күні бүгінге дейін қалыптасқан дәстүрлі наным-сенімдермен де, әдет-ғұрып, салт-санасымен де, қазіргі заманның басты діндерімен де, тіпті өзіміз өмір сүріп отырған дәл бүгінгі таңдағы тіл мәдениетімен де тікелей байланысты екеніне көз жеткіземіз» [6;9].

Қысқасы, эвфемия құбылысы «тыйым» жүрген жерде еш уақытта жоғалмайды, яғни табу болған жерде ғана эвфемизм болады, табусыз эвфемизм болмайды. Бұл екеуінің диалектикалық бірлігін ескермеген кезде «эвфемизм сөзді көріктеу, әшекейлеу» деген стильдік амал-тәсілдің бірі болып көрінеді. Мысалы, кейбір оқулықтарда эвфемизмдер көріктеуіш тәсіл деп, жаңсақ түсіндіріледі. Сөйтіп, эвфемизм белгілі бір құбылыс, зат, нәрсе, әрекетті айтудың жанама номинациясы екендігі айқындалмай, тура номинациясымен шатастырылады. Ал, эвфемистік қолданыстың ең негізгі мәні – сөздің тыйым салынған формасын тыйым салынбаған бейтарап формамен ауыстыру болып табылады [23 ;35].

Мысалы, айтуға «ұят» саналатын сөздер, ауру атаулары, өлім-жітімге байланысты сөздер. Сөздің табулық формаларымен бірге эвфемистік формалары да синонимдік мәнде қолданылады. Өйткені жеке адамдар арасындағы коммуникацияда табулық форманы эвфемистік формамен ауыстыру қажет болады. Мысалы, аурудың нақты атын атамай, ауыратыны бар еді, кедейлер – әл-ауқаты төмен адамдар.

СООЖ

1. Эвфемистік мағына және олардың түрлері.

2. Жалпы әдеби тілдің лексикалық жүйесіндегі эвфемизмдер мен газети эвфемизмдердің арақатысы.

3. Бұлардың бір-бірінен принципті айырмасы бар ма? Болса, ол қандай айырма?

СӨЖ

1. Эвфемизмдердің жасалу жолдары.

2. Эвфемизмдердің зерттелу жайы.

3. БАҚ-ғы эвфемизмдер.

4. Эвфемизмдердің сөз этикетіндегі орны.

Дисмифизмдер. Белгілі бір ұғымды тұрпайы, дөрекі сөздермен алмастыруда сөздерді ауыспалы мағынада қолданудың бір жолы. Дисфимизм – мағынасы жағынан эвфемизмге қарама-қарсы тілдік құбылыс. Эвфемизм сөзді сыпайылап, әдемілесе, дисфимизм, керісінше, жағымды, жұмсақ мағынаны дөрекілейді.

Әдеби қолданыстағы сыпайы, әдепті сөздерді дөрекі, тұрпайы сөздермен ауыстырып қолдану тәсілі тіл білімінде дисфимизм деп аталады. Мысалы, әйел адамды «қаншық», «ұрғашы» деу, баланы «боқмұрын», ас іш, тамақ іш дегенді «атауыңды іш, зәріңді іш» деу, тамақсау адамды «боқ қарын» сияқты тұрпайылық мәні мейлінше басым эмоциональды-экспрессивті тұлғалар ретінде келеді.

Дисфимизмдер көркем шығармада кейіпкерлердің тілінде кездеседі. Жазушы осылар арқылы кейіпкерлерінің мінез-құлқын, білім дәрежесін, мәдениетін көрсетеді. Мысалы:

– Ал тарт… Тоғайәлі. Қураған қаншық, ұмтыл ілгері… Мені сүйреп барасың… қатынға бола суға кетем бе? (С.Жүнісов. Замандастар, 5 бет). – Міне, Қайсарға да ықласы ауған бір ұрғашы табылады (Сонда, 6-б.). Тоғайәлі, кін, кін… Қураған, не күйсеп тұрсың? (Сонда, 6-б.). Не айтып тұрсың? дегенді «не күйсеп тұрсың?» деу мәдениеті өте төмен адамдардың тілінде ұшырасатын (вулгарлық) қарапайым сөздер.

Осындай дисфимистік мағынаны жұмсартатын нәрсе – эвфемистік мағына болып табылады.

СООЖ

1. Табу сөздер мен эвфемизмдер. Дисфимизмдер. Бұлардың өзара тығыз байланыстылығы. Лексикалық жүйедегі орны.

2. Прагматикалық мақсатта жұмсалу ерекшеліктері.

СӨЖ

1. Дисфимизмдердің көркем шығармада қолданылуы.

2. Көркем әдебиеттегі сөз қолданыс және әдеби тілдік норма.

Фонетика

І - МОДУЛЬ

І МОДУЛЬ

І БЛОК

           Адамның қоғамдағы қатынасының ең маңыздысы – тілдік қатынас. Әрбір халықтың өзіндік ерекшелігімен байланысты болатын тілдік қатынас ауызша және жазбаша түрде жүзеге асады. Ауызша тілдік қатынас сөйлеу арқылы орындалады. Сөйлеу - адамзат іс-әрекетінің ерекше формасы. Сондықтан сөйлеу психология, физиология, логопедия, тіл білімі, т.б. ғылымдардың қарастыратын нысаны.

Сөйлеу тілдік бірліктерге сүйенеді. Тілдік бірліктердің ең кішісі және негізгісі – фонемалар. Жеке тұрғанда ешбір мәні жоқ дыбыстар белгілі бір жүйемен тіркесіп сөзді құрайды, яғни сөздің өмір сүру амалы тілдік дыбыстарға тікелей байланысты болады. Кез келген тіл өзінің қалыптасқан фонемалық жүйесі арқылы қарым-қатынас құралына айналады.

Тіл білімнің бір саласы болып табылатын фонетика (грек т. phone – дыбыс) тілдің дыбыстық жүйесін зерттейді. Тіл дыбыстары – күрделі құбылыс. Дыбыс сөйлеу мүшелерінің белгілі бір араласымы (комбинациясы) арқылы жасалады. Дыбыстардың тіркесуі тілде қалыптасқан белгілі бір заңдылықтарға негізделеді.

Фонетиканың зерттеу нысандары:тіл дыбыстарының пайда болуы, олардың жасалуы, тілдің дыбыстық құрамы мен өзіндік ерекшеліктері, дыбыстардың өзара іштей жікелуі, үндесу заңы, дыбыстардың тіркесу ерекшеліктері, сөз ішіндегі дыбыстардың үндесуі, қатар келген дыбыстардың бір-біріне әсер етуі, буын, екпін, орфография мен орфоэпия және олардың арақатынасы, дұрыс сөйлеу, сауатты жазудың принциптері, т.б.

Дыбыстардың жасалуы мен өзгеру заңдылықтарын меңгеру арқылы тілдің лексикалық және грамматикалық бірліктеріндегі құбылыстарға ғылыми тұрғыдан түсінік беруге болады. Сонымен қатар сөздердің пайда болуы мен дамуындағы ерекшеліктерді түсіндіруге, тілдердің туыстығын табуға да фонетиканың беретін мүмкіндігі зор. Сондықтан фонетика тіл білімінің лексика, сөзжасам, морфология, синтаксис салаларымен байланысты.

Тіл уақыт өтуімен өзінің ішкі заңдылықтарымен және сыртқы экстралингвистикалық факторлардың әсерімен дамып отырады. Кез келген тілдің қалыптасқан дыбыстық жүйесі де тарихи даму кезеңдерін басынан өткереді. ХХІ ғасыр қазақ тіл білімінің тарихи кезеңі болып табылады. Қазақ тілінің мемлекет аясында қолданысының кеңеюі тіл мәдениетін жоғарлатуды талап етуде. Тіл мәдениеті фонетика саласын да қамтиды. Мәселен, сөйлеу актісіндегі сөздерді дұрыс дыбыстай білу, жазуда тілдік

нормаларды сақтау, сөйлеуде дыбыстық жүйемізде қалыптасқан заңдылықтарды дұрыс қолданы білу, т.б.        

Қазақ тілінің дыбыстық жүйесін жетік меңгеру арқылы тілдің қоғамдық қызметін жетілдіріп, оның ары қарай дамуына дұрыс бағдар беруге болады.

Зерттеу, сипаттау тәсілдерне қарай фонетика сипаттамалы, тарихи, салыстырмалы, салғастырмалы болып бөлінеді.

Сипаттамалы фонетика (синхрониялық және статистикалық фонетика) – тілдің дыбыстық жүйесін өзі өмір сүріп тұрған уақыт тұрғысынан қарастырады. Тілдік дамудың бүгінгі кезеңіндегі дыбыстардың сапалық белгілерін, сандық құрамын, олардың тіркесуін, буын, екпін мәселелерін үндесу заңдылықтарын, орфография және орфоэпия мәселелерін анықтайды.

Бастауыш, орталау, орта және жоғарғы оқу орындарында сипаттамалы фонетика оқытылады. Сипаттамалы фонетиканың негізгі тұжырымдары акдемик I.Кеңесбаевтың 1954 жылы жарық көрген «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында баяндалған. Сипаттамалы фонетиканың зерттеулеріндегі жетістіктер І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев, Ж.Аралбаев, С.Мырзабеков, Ә.Жүнісбеков, К.Бейсенбаева, З.Базарбаева, т.б. ғалымдардың еңбектерінде айқын көрініс тапқан.  

Тарихи фонетика (диахрониялық  фонетика) – тілдің дыбыстық жүйесін тарихи тұрғыдан қарастырады. Дыбыстардың даму заңдылықтарын, дыбыстық жүйедегі өзгерістер, буын, екпін, үндесу заңдылықтары әр дәуірдегі жазба ескерткіштер материалдары арқылы айқындалады, - деп М.Томанов атап көрсетедi.

Салыстырмалы фонетика – тілдің дыбыстық жүйесін туыс тілдердің дыбыстық жүйесімен салыстыра зерттеп, олардың айырмашылықтары мен ұқсастықтарын қарастырады. Мәселен, қыпшақ тілдері тобындағы қазақ тілінің оғыз тілдері тобындағы түрік тілімен қаншалықты туыстығына, олардың бір-бірінен айырмашылықтарына туыс екі тілдің дыбыстық жүйелерін тарихи фонетиканың аясында салыстыра зерттегенде ғана көз жеткіземіз.

 Салғастырмалы фонетика – тілдің дыбыстық жүйесін туыстығы жоқ, құрылымы әртүрлі басқа да тілдермен салыстыра зерттейді. 

Қазақ тілі мен орыс тілдерінің немесе қазақ тілі мен араб тілдерінің байланыстылығын тіл дыбыстары деңгейінде зерттеп, олардың ұқсастықтары мен айырым белгілерін анықтау салғастырмалы фонетиканың міндетіне жатады. Салғастырмалы фонетиканың нәтижелері әлемдік қарым-қатынаста қолданылатын ағылшын тілі сияқты қолдану аясы кең тілдерді аз мерзімде жетік меңгеруде пайдалануға болады.

Тіл тарихы, этимология, тілдердің туыстастығын анықтауда, бүгінгі кезеңдегі тілдердің қарым-қатынасындағы мәселелерді шешуде фонетиканың атқаратын қызметі ерекше. Тілдегі дыбыстық ұқсастықтар мен ортақтықтарды ғылыми тұрғыдан білмейінше, жекелеген сөздердің шығу тарихын, даму ерекшеліктерін айқындау мүмкін емес. Белгілі бір тілдің дыбыстық жүйесін жақсы білу арқылы келесі бір тілді оңай меңгерге болады.

Познавательные статьи:



Коммуникативные барьеры и пути их преодоления

Рынок недвижимости. Сущность недвижимости

Решение задач с использованием генеалогического метода

История происхождения и развития детской игры