Этимологиялық сөздік

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 28 из 152Следующая ⇒

Бұл – бір тілдегі сөздердің осы күнгі ұсталып жүрген тұлғасының қалай пайда болғандығын, шығу төркінін мысалдар арқылы талдап түсіндіретін сөздіктің түрі.

Бұған тілдегі бар сөздердің бәрі енбей, тек жасаулы, шығуы жағынан түсіндіруге қиыншылық келтіретін сөздер ғана енеді.

«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі» 1966 жылы шықты. Бұл сөздікте 333 сөздің этимологиясына түсініктеме берген. Сөздің тілдік төркінін (о баста қай тілде, қай мағынада қолданылғандығын) анықтау, сөздің ең бастапқы морфемдік құрамы мен о бастағы семантикасын анықтау, қазақ тілінің өзіне тән туынды түбірлердің құрамдық элементтерін анықтау сияқты міндеттер сөздіктің өн бойынан көрінеді.

Сөздікке қос сөз құрамында ғана кездесетін, жеке-дара қолданылмайтын сөздер, идеомалық, фразалық немесе жай тіркестер құрамындағы жеке мағынасы түсініксіз сөздер, мақал-мәтелдерде ғана кездесетін, әдеби тілімізде жеке-дара қолданылмайтын, бастапқы тұлғалары өзгеріп кеткен біріккен сөздер, өзге тілдерден еніп, қазақ тілінің заңына байланысты фонетикалық өзгеріске ұшырауы бірнеше т.б. сөздер сөздіктің негізгі объектісіне енген.

Реестрге алынған сөзден кейін көркем әдебиеттен немесе бай ауыз әдебиеті шығармаларынан мысалдар беріліп отырады. Реестрде әрбір сөзге байланысты талдаған ғалымдардың пікірлері берілген және олар мысалдар арқылы толықтырылған. Талдауда мақала авторының өз пікірінен басқа, сол сөздің этимологиясы туралы өзге авторлардың бұрынғы-соңғы әдебиеттерде кездесетін пікірлері толық көрсетіліп отырған.

Сөздіктің құрылымы мен құрылысын, жасалу принципін мынадай мысалдардан көруге болады:

Немере. Бұл өнер сенің өмірлік наның. Сенің емес, сенің ұлыңның, немерең мен шөбере –шөпшегіңнің азығы,- деді. (Ө.Қанахин). Немере – ұлдың баласы (ұлы, қызы); Бұл сөз қазақ тіліне және де басқа да түркі тілдеріне парсы тілінен ауысқан. Парсы тілінде (набире)- баланың баласы деген ұғымды білдіреді. Бұл сөз қазақ тілінен басқа, өзбек тіліне набира, невара, ұйғыр тіліне нәвра, қырғыз, қарақалпақ тілдеріне немира // немере түрінде ауысқан (Б.С.)

Ұлыс: Ұлыстың ұлы күні. Ол күнде наурыз деген бір жазғытұрым мейрам болып, наурыздама қыламыз деп, той- тамаша қылады екен. Сол күні – «ұлыстың ұлы» (Абай). Ұлыс– қазірде тува, алтай тілдерінде «халық» мағынасында жұмсалады; монғолша улс – мемлекет, ел, үкімет-, халық, адамдар. Династия. Мысалы, монғол улс – Монғолия. Бұл тілде ұлыс «ірі ру, орда» ұғымында да қолданылған.

Көне түркі ескерткіштерінде халық деген сөздің орнына ұлыс сөзі қолданылғанын байқаймыз. Орта Азия әдеби тілінде, бұл шығармалар жөнінен жазылған сөздіктерді, «Бабур – Намада» бәрінде де ұлыс сөзі «халық» мағынасында қолданылады. Навоидың парсы тілінде жазылған өлеңдеріне байланысты халық сөзін (бұл араб сөзі) ол туралы сөздік жасаушылар ұлыс деп аударады. Демек, бұл өте ерте кездерден бастап түркі –монғол тілдерінде «халық» мағынасында қолданылып келген көне сөз (І.К. және Ж.Б.)

Познавательные статьи:



Где возникла философия и почему?

Относительная высота сжатой зоны бетона

Сущность проекции Гаусса-Крюгера и использование ее в геодезии

Тарифы на перевозку пассажиров