Заглавная страница Избранные статьи Случайная статья Познавательные статьи Новые добавления Обратная связь FAQ Написать работу КАТЕГОРИИ:  Археология Биология Генетика География Информатика История Логика Маркетинг Математика Менеджмент Механика Педагогика Религия Социология Технологии Физика Философия Финансы Химия ЭкологияТОП 10 на сайте Приготовление дезинфицирующих растворов различной концентрацииТехника нижней прямой подачи мяча. Франко-прусская война (причины и последствия) Организация работы процедурного кабинета Смысловое и механическое запоминание, их место и роль в усвоении знаний Коммуникативные барьеры и пути их преодоления Обработка изделий медицинского назначения многократного применения Образцы текста публицистического стиля Четыре типа изменения баланса Задачи с ответами для Всероссийской олимпиады по праву 
Мы поможем в написании ваших работ! ЗНАЕТЕ ЛИ ВЫ?
Влияние общества на человека
Приготовление дезинфицирующих растворов различной концентрации Практические работы по географии для 6 класса Организация работы процедурного кабинета Изменения в неживой природе осенью Уборка процедурного кабинета Сольфеджио. Все правила по сольфеджио Балочные системы. Определение реакций опор и моментов защемления |
Краткое описание тем «ШримадБхагаватам»Поиск на нашем сайте श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः १२/अध्यायः ११ आदित्यव्यूहविवरणम् अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवततत्त्ववित् १ तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यैः २ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ३ सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून्वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि याः प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यैः पद्मजादिभिः ४ मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वैः स विकारमयो विराट् निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ५ एतद्वै पौरुषं रूपं भूः पादौ द्यौः शिरो नभः नाभिः सूर्योऽक्षिणी नासे वायुः कर्णौ दिशः प्रभोः ६ प्रजापतिः प्रजननमपानो मृत्युरीशितुः तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यमः ७ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रमः रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघाः पुरुषमूर्धजाः ८ यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मितः तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ९ कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यजः तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात्श्रीवत्समुरसा विभुः १० स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत्स्वरम् ११ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् १२ अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठितः धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते १३ ओजःसहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् १४ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् कालरूपं धनुः शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् १५ इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् १६ मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मनः परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षयः १७ भगवान्भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् १८ आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् त्रिवृद्वेदः सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् १९ अनपायिनी भगवती श्रीः साक्षादात्मनो हरेः विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदितः पार्षदाधिपः नन्दादयोऽष्टौ द्वाःस्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणाः २० वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् अनिरुद्ध इति ब्रह्मन्मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते २१ स विश्वस्तैजसः प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभिः अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान्परिभाव्यते २२ अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान्हरिरीश्वरः २३ द्विजभ स एष ब्रह्मयोनिः स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्यः २४ श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् २५ य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् तच्चित्तः प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् २६ श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान्विष्णुराताय शृण्वते सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः २७ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरैः ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरेः २८ सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मनः सर्वदेहिनाम् निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते २९ एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरिः सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदितः ३० कालो देशः क्रिया कर्ता करणं कार्यमागमः द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन्नवधोक्तोऽजया हरिः ३१ मध्वादिषु द्वादशसु भगवान्कालरूपधृक् लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणैः ३२ धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ३३ अर्यमा पुलहोऽथौजाः प्रहेतिः पुञ्जिकस्थली नारदः कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ३४ मित्रोऽत्रिः पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहाः रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ३५ वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहूः शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ३६ इन्द्रो विश्वावसुः श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिराः प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ३७ विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगुः अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ३८ पूषा धनञ्जयो वातः सुषेणः सुरुचिस्तथा घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ३९ ऋतुर्वर्चा भरद्वाजः पर्जन्यः सेनजित्तथा विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ४० अथांशुः कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी विद्युच्छत्रुर्महाशङ्खः सहोमासं नयन्त्यमी ४१ भगः स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चमः कर्कोटकः पूर्वचित्तिः पुष्यमासं नयन्त्यमी ४२ त्वष्टा ऋचीकतनयः कम्बलश्च तिलोत्तमा ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद्धृतराष्ट्र इषम्भराः ४३ विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ४४ एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः स्मरतां सन्ध्ययोर्नॄणां हरन्त्यंहो दिने दिने ४५ द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै चरन्समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ४६ सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैरृषयः संस्तुवन्त्यमुम् गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रतः ४७ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैरृता बलशालिनः ४८ वालखिल्याः सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमलाः पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ४९ एवं ह्यनादिनिधनो भगवान्हरिरीश्वरः कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यजः ५० इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे आदित्यव्यूहविवरणं नामैकादशोऽध्यायः
Text 1 śrī-śaunaka uvāca athemam arthaḿ pṛcchāmo bhavantaḿ bahu-vittamam samasta-tantra-rāddhānte bhavān bhāgavata tattva-vit Text 2-3 tāntrikāḥ paricaryāyāḿ kevalasya śriyaḥ pateḥ ańgopāńgāyudhākalpaḿ kalpayanti yathā ca yaiḥ tan no varṇaya bhadraḿ te kriyā-yogaḿ bubhutsatām yena kriyā-naipuṇena martyo yāyād amartyatām Text 4 sūta uvāca namaskṛtya gurūn vakṣye vibhūtīr vaiṣṇavīr api yāḥ proktā veda-tantrābhyām ācāryaiḥ padmajādibhiḥ Text 5 māyādyair navabhis tattvaiḥ sa vikāra-mayo virāṭ nirmito dṛśyate yatra sa-citke bhuvana-trayam Text 6-8 etad vai pauruṣaḿ rūpaḿ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ nābhiḥ sūryo 'kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ prajāpatiḥ prajananam apāno mṛtyur īśituḥ tad-bāhavo loka-pālā manaś candro bhruvau yamaḥ lajjottaro 'dharo lobho dantā jyotsnā smayo bhramaḥ romāṇi bhūruhā bhūmno meghāḥ puruṣa-mūrdhajāḥ Text 9 yāvān ayaḿ vai puruṣo yāvatyā saḿsthayā mitaḥ tāvān asāv api mahā- puruṣo loka-saḿsthayā Text 10 kaustubha-vyapadeśena svātma-jyotir bibharty ajaḥ tat-prabhā vyāpinī sākṣāt śrīvatsam urasā vibhuḥ Text 11-12 sva-māyāḿ vana-mālākhyāḿ nānā-guṇa-mayīḿ dadhat vāsaś chando-mayaḿ pītaḿ brahma-sūtraḿ tri-vṛt svaram bibharti sāńkhyaḿ yogaḿ ca devo makara-kuṇḍale mauliḿ padaḿ pārameṣṭhyaḿ sarva-lokābhayań-karam Text 13 avyākṛtam anantākhyam āsanaḿ yad-adhiṣṭhitaḥ dharma-jñānādibhir yuktaḿ sattvaḿ padmam ihocyate Text 14-15 ojaḥ-saho-bala-yutaḿ mukhya-tattvaḿ gadāḿ dadhat apāḿ tattvaḿ dara-varaḿ tejas-tattvaḿ sudarśanam nabho-nibhaḿ nabhas-tattvam asiḿ carma tamo-mayam kāla-rūpaḿ dhanuḥ śārńgaḿ tathā karma-mayeṣudhim Text 16 indriyāṇi śarān āhur ākūtīr asya syandanam tan-mātrāṇy asyābhivyaktiḿ mudrayārtha-kriyātmatām Text 17 maṇḍalaḿ deva-yajanaḿ dīkṣā saḿskāra ātmanaḥ paricaryā bhagavata ātmano durita-kṣayaḥ Text 18 bhagavān bhaga-śabdārthaḿ līlā-kamalam udvahan dharmaḿ yaśaś ca bhagavāḿś cāmara-vyajane 'bhajat Text 19 ātapatraḿ tu vaikuṇṭhaḿ dvijā dhāmākuto-bhayam tri-vṛd vedaḥ suparṇākhyo yajñaḿ vahati pūruṣam Text 20 anapāyinī bhagavatī śṛīḥ sākṣād ātmano hareḥ viṣvakṣenas tantra-mūrtir viditaḥ pārṣadādhipaḥ nandādayo 'ṣṭau dvāḥ-sthāś ca te 'ṇimādyā harer guṇāḥ Text 21 vāsudevaḥ sańkarṣaṇaḥ pradyumnaḥ puruṣaḥ svayam aniruddha iti brahman mūrti-vyūho 'bhidhīyate Text 22 sa viśvas taijasaḥ prājñas turīya iti vṛttibhiḥ arthendriyāśaya-jñānair bhagavān paribhāvyate Text 23 ańgopāńgāyudhākalpair bhagavāḿs tac catuṣṭayam bibharti sma catur-mūrtir bhagavān harir īśvaraḥ Text 24 dvija-ṛṣabha sa eṣa brahma-yoniḥ svayaḿ-dṛk sva-mahima-paripūrṇo māyayā ca svayaitat sṛjati harati pātīty ākhyayānāvṛtākṣo vivṛta iva niruktas tat-parair ātma-labhyaḥ Text 25 śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-sakha vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug- rājanya-vaḿśa-dahanānapavarga-vīrya govinda gopa-vanitā-vraja-bhṛtya-gīta tīrtha-śravaḥ śravaṇa-mańgala pāhi bhṛtyān Text 26 ya idaḿ kalya utthāya mahā-puruṣa-lakṣaṇam tac-cittaḥ prayato japtvā brahma veda guhāśayam Text 27-28 śrī-śaunaka uvāca śuko yad āha bhagavān viṣṇu-rātāya śṛṇvate sauro gaṇo māsi māsi nānā vasati saptakaḥ teṣāḿ nāmāni karmāṇi niyuktānām adhīśvaraiḥ brūhi naḥ śraddadhānānāḿ vyūhaḿ sūryātmano hareḥ Text 29 sūta uvāca anādy-avidyayā viṣṇor ātmanaḥ sarva-dehinām nirmito loka-tantro 'yaḿ lokeṣu parivartate Text 30 eka eva hi lokānāḿ sūrya ātmādi-kṛd dhariḥ sarva-veda-kriyā-mūlam ṛṣibhir bahudhoditaḥ Text 31 kālo deśaḥ kriyā kartā karaṇaḿ kāryam āgamaḥ dravyaḿ phalam iti brahman navadhokto 'jayā hariḥ Text 32 madhv-ādiṣu dvādaśasu bhagavān kāla-rūpa-dhṛk loka-tantrāya carati pṛthag dvādaśabhir gaṇaiḥ Text 33 dhātā kṛtasthalī hetir vāsukī rathakṛn mune pulastyas tumburur iti madhu-māsaḿ nayanty amī Text 34 aryamā pulaho 'thaujāḥ prahetiḥ puñjikasthalī nāradaḥ kacchanīraś ca nayanty ete sma mādhavam Text 35 mitro 'triḥ pauruṣeyo 'tha takṣako menakā hahāḥ rathasvana iti hy ete śukra-māsaḿ nayanty amī Text 36 vasiṣṭho varuṇo rambhā sahajanyas tathā huhūḥ śukraś citrasvanaś caiva śuci-māsaḿ nayanty amī Text 37 indro viśvāvasuḥ śrotā elāpatras tathāńgirāḥ pramlocā rākṣaso varyo nabho-māsaḿ nayanty amī Text 38 vivasvān ugrasenaś ca vyāghra āsāraṇo bhṛguḥ anumlocā śańkhapālo nabhasyākhyaḿ nayanty amī Text 39 pūṣā dhanañjayo vātaḥ suṣeṇaḥ surucis tathā ghṛtācī gautamaś ceti tapo-māsaḿ nayanty amī Text 40 ṛtur varcā bharadvājaḥ parjanyaḥ senajit tathā viśva airāvataś caiva tapasyākhyaḿ nayanty amī Text 41 athāḿśuḥ kaśyapas tārkṣya ṛtasenas tathorvaśī vidyucchatrur mahāśańkhaḥ saho-māsaḿ nayanty amī Text 42 bhagaḥ sphūrjo 'riṣṭanemir ūrṇa āyuś ca pañcamaḥ karkoṭakaḥ pūrvacittiḥ puṣya-māsaḿ nayanty amī Text 43 tvaṣṭā ṛcīka-tanayaḥ kambalaś ca tilottamā brahmāpeto 'tha satajid dhṛtarāṣṭra iṣam-bharāḥ Text 44 viṣṇur aśvataro rambhā sūryavarcāś ca satyajit viśvāmitro makhāpeta ūrja-māsaḿ nayanty amī Text 45 etā bhagavato viṣṇor ādityasya vibhūtayaḥ smaratāḿ sandhyayor nṝṇāḿ haranty aḿho dine dine Text 46 dvādaśasv api māseṣu devo 'sau ṣaḍbhir asya vai caran samantāt tanute paratreha ca san-matim Text 47-48 sāmarg-yajurbhis tal-lińgair ṛṣayaḥ saḿstuvanty amum gandharvās taḿ pragāyanti nṛtyanty apsaraso 'grataḥ unnahyanti rathaḿ nāgā grāmaṇyo ratha-yojakāḥ codayanti rathaḿ pṛṣṭhe nairṛtā bala-śālinaḥ Text 49 vālakhilyāḥ sahasrāṇi ṣaṣṭir brahmarṣayo 'malāḥ purato 'bhimukhaḿ yānti stuvanti stutibhir vibhum Text 50 evaḿ hy anādi-nidhano bhagavān harir īśvaraḥ kalpe kalpe svam ātmānaḿ vyūhya lokān avaty ajaḥ
Стих 1
Шри Шаунака сказал: О Сута, ты лучший из ученых людей и великий преданный Верховного Господа. Поэтому мы просим тебя поведать нам о конечном выводе всех Тантр.
Стихи 2-3
Да сопутствует тебе удача! Мы жаждем услышать от тебя о практике крия-йоги, которая состоит в регламентированном поклонении трансцендентному Господу, супругу богини процветания. Пожалуйста, объясни нам и то, как преданные Господа, прибегая к конкретным материальным образам, мысленно рисуют себе части Его тела, Его спутников, оружие и украшения. Правильно поклоняясь Верховному Господу, смертный может обрести бессмертие.
Стих 4
Сута Госвами сказал: Склоняясь в почтении перед своими духовными учителями, я расскажу тебе о достояниях Господа Вишну, описанных в Ведах и Тантрах великими знатоками этой науки, такими как Брахма, появившийся на свет из цветка лотоса.
Стих 5
Вселенская форма [вират] Личности Бога включает в себя девять основных элементов творения, начиная с непроявленного состояния природы, и их последующие трансформации. Как только эта вселенская форма наполняется сознанием, в ней возникают три планетные системы.
КОММЕНТАРИЙ: Девять основных элементов творения — это пракрити, сутра, махат-таттва, ложное эго и пять тонких способностей к восприятию. К их трансформациям относятся одиннадцать познающих органов и органов действия, а также пять грубых материальных элементов.
Стихи 6-8
Вот каким предстает Верховный Господь, принимая облик вселенской личности: Земля — это Его стопы, небо — Его пупок, Солнце — Его глаза, ветер — Его ноздри, полубог, отвечающий за продолжение рода, — Его гениталии, смерть — Его анус, а Луна — Его ум. Райские планеты — это Его голова, стороны света — Его уши, а полубоги, управляющие различными планетами, — Его многочисленные руки. Бог смерти — это Его брови, стыд — Его нижняя губа, жадность — Его верхняя губа, иллюзия — Его улыбка, лунный свет — Его зубы, деревья — волоски на теле всемогущего Пуруши, а облака — это волосы на Его голове.
КОММЕНТАРИЙ: В этом стихе, предназначенном для медитации, говорится, что различные объекты материального творения, такие как Земля, Солнце или деревья, поддерживаются различными частями тела вселенской формы Господа. В этом смысле они считаются неотличными от Него Самого.
Стих 9
Подобно тому как размеры тела обычного человека можно определить по величине составляющих его частей, о размерах Маха-Пуруши можно судить, измерив расстояние между планетными системами в Его вселенской форме.
Стих 10
Грудь всемогущего, нерожденного Господа, Личности Бога, украшена камнем Каустубха, олицетворяющим чистую душу, и отмечена знаком Шриватса, который представляет собой непосредственное проявление сияния, исходящего от этого камня.
Стихи 11-12
Его гирлянда — это Его материальная энергия, состоящая из различных сочетаний гун природы. Его желтые одежды — это стихотворные размеры ведических гимнов, а Его священный шнур — слог ом, состоящий из трех звуков. Его серьги в форме акул — пути санкхьи и йоги, которые Он таким образом носит на Себе, а Его корона, дарующая обитателям всего мира бесстрашие, — Брахмалока, наивысшее место во вселенной.
Стих 13
Ананта, на котором восседает Господь, — это непроявленное состояние материальной природы, а Его трон в форме лотоса — гуна благости, несущая в себе праведность и знание.
Стихи 14-15
Палица, которую держит Господь, — это главный из материальных элементов, прана, заключающая в себе силу чувств, ума и тела. Его великолепная раковина — это элемент воды, Его диск Сударшана — огонь, а Его меч, чистый, как само небо, — эфир. Его щит олицетворяет гуну невежества, Его лук Шарнга — время, а Его колчан со стрелами — органы действия.
Стих 16
Говорится, что Его стрелы — это чувства, а Его колесница — могучий, деятельный ум. Его внешний облик — это тонкие объекты восприятия, а положение Его рук — суть всей целенаправленной деятельности.
КОММЕНТАРИЙ: Любая деятельность в конечном счете направлена на достижение высшего совершенства жизни, которое даруют милостивые руки Господа. Руки Господа заверяют преданного в том, что ему нечего бояться, и возносят такого преданного в духовный мир, где он может общаться с Господом.
Стих 17
Солнечный диск — это место, где поклоняются Верховному Господу, духовное посвящение — путь очищения для души, а преданное служение Личности Бога — способ избавиться от всех последствий греха.
КОММЕНТАРИЙ: Следует медитировать на огненный диск Солнца как на место, где поклоняются Богу. Господь Кришна — источник всякого света, а потому вполне естественно, что на сияющем Солнце Ему поклоняются надлежащим образом.
Стих 18
Поигрывая в руке лотосом, который олицетворяет всевозможные достояния, обозначаемые словом бхага, Господь принимает служение двух чамар — религии и славы.
Стих 19
О брахманы, зонт Господа — это Его духовная обитель, Вайкунтха, где нет страха, а Гаруда, носящий на себе Владыку всех жертвоприношений, — Веда, состоящая из трех частей.
Стих 20
Богиня процветания Шри, которая никогда не покидает Господа, приходит вместе с Ним в этот мир как Его олицетворенная внутренняя энергия. Вишваксена, главный из близких спутников Господа, — олицетворение «Панчаратры» и других тантр. Восемь привратников Господа во главе с Нандой — это Его мистические совершенства, начиная с анимы.
КОММЕНТАРИЙ: Как пишет Шрила Джива Госвами, богиня процветания — изначальный источник всех материальных богатств. Материальной природой непосредственно управляет низшая энергия Господа, махамайя, тогда как богиня процветания — Его внутренняя, высшая энергия. Тем не менее все великолепие, присущее даже низшей энергии Господа, берет начало в высшем, духовном великолепии богини процветания. В «Шри Хаяширша-панчаратре» утверждается: параматма харир девас тач-чхактих шрир иходита шрир деви пракртих прокта кешавах пурушах смртах на вишнуна вина деви на харих падмаджам вина «Высшая Душа — это Господь Хари, а Его энергию знают в этом мире под именем Шри. Богиню Шри называют пракрити, а Верховного Господа Кешаву — пурушей. Эта богиня никогда не появляется без Него, и также Он никогда не приходит без нее». В «Шри Вишну-пуране» (1.8.15) говорится: нитйаива са джаган-мата вишнох шрир анапайини йатха сарва-гато вишнус татхаивейам двиджоттамах «Она вечная мать вселенной, богиня процветания, супруга Господа Вишну, которая никогда не разлучается с Ним. О лучший из брахманов, подобно Господу Вишну, она присутствует повсюду». В той же «Вишну-пуране» (1.9.140) есть следующее утверждение: эвам йатха джагат-свами дева-дево джанарданах аватарам каротй эва татха шрис тат-сахайини «Когда Господь мироздания, Бог богов, Джанардана, нисходит в этот мир, вместе с Ним сюда приходит и Его супруга, богиня процветания». В «Сканда-пуране» говорится об абсолютно духовной природе богини процветания: апарам те акшарам йа са пракртир джада-рупика «Эта природа, которая проявляется в форме материального мира, непогрешима и занимает низшее положение. Богиню же процветания называют высшей природой. Она представляет собой чистое сознание, пребывающее под защитой Самого Господа Вишну. Про нее говорят, что она — высшее непогрешимое существо, однако величайшее из всех непогрешимых существ — Сам Господь Хари, изначальный обладатель всех трансцендентных качеств. Так описывают три непогрешимые категории». Иначе говоря, хотя низшая энергия Господа неистощима и действует безупречно, ее способность проявлять временное, иллюзорное материальное великолепие существует лишь по милости внутренней энергии — богини процветания, супруги Верховного Господа. В «Падма-пуране» (Уттара-кханда, 228.13-15) перечисляются восемнадцать привратников, охраняющих вход в обитель Господа. Их имена: Нанда, Сунанда, Джая, Виджая, Чанда, Прачанда, Бхадра, Субхадра, Дхата, Видхата, Кумуда, Кумудакша, Пундарика, Вамана, Шанкукарна, Сарванетра, Сумукха и Супратиштхита.
Стих 21
О брахман Шаунака, непосредственные личные экспансии Верховного Господа носят имена Васудева, Санкаршана, Прадьюмна и Анируддха.
Стих 22
Верховную Личность Бога можно постичь во время бодрствования, сна и глубокого сна, когда сознание души проявляется, соответственно, через внешние объекты, ум и материальный разум, а также в четвертом, трансцендентном состоянии сознания, для которого характерно чистое знание.
Стих 23
Поэтому Верховная Личность Бога, Господь Хари, предстает в образе четырех личных проявлений, каждое из которых отличается от других своими основными и второстепенными частями тела, оружием и украшениями. Посредством этих Своих проявлений Господь поддерживает четыре состояния бытия.
КОММЕНТАРИЙ: Духовное тело Господа, Его оружие, украшения и спутники суть чистое трансцендентное бытие, неотличное от Него Самого.
Стих 24
О лучший из брахманов, Он, и только Он, — самосветящийся изначальный источник Вед, полный и совершенный в Своем величии. Посредством Своей материальной энергии Он творит, уничтожает и поддерживает весь этот мир. Из-за того что Он исполняет различные материальные функции, Его иногда описывают в категориях разных проявлений материи, однако на самом деле Он всегда пребывает на трансцендентном плане чистого знания. Те, кто беззаветно предан Ему, могут осознать, что Он — сама их Душа.
КОММЕНТАРИЙ: Шрила Вишванатха Чакраварти Тхакур советует нам проникнуться смирением, размышляя следующим образом: «Земля, всегда доступная моему взору, — это экспансия лотосных стоп моего Господа, на которого следует непрестанно медитировать. Все движущиеся и неподвижные существа нашли прибежище у Земли и, следовательно, пребывают у стоп моего Господа. Поэтому я должен с почтением относиться ко всем живым существам и ни к кому не питать вражды. На самом деле все живые существа, вместе взятые, — это драгоценный камень Каустубха на груди моего Господа. Поэтому я не должен ни над кем насмехаться и никому не должен желать зла». Постоянно размышляя таким образом, человек может достичь истинной цели своей жизни.
Стих 25
О Кришна, друг Арджуны, о главный из потомков Вришни, Ты уничтожаешь те политические группировки, которые сеют на земле смуту. Твоя доблесть никогда не убывает. У тебя есть трансцендентная обитель, и Твоя божественная слава, которую воспевают пастухи и пастушки Вриндавана и их слуги, дарует нескончаемое благо тому, кто просто слышит, как они делают это. О Господь, пожалуйста, защити Своих преданных.
Стих 26
Любой, кто, встав рано утром, с чистым умом, сосредоточенным на Маха-Пуруше, про себя повторяет это описание Его качеств, непременно постигнет Его как Высшую Абсолютную Истину, пребывающую в сердце.
Стихи 27-28
Шри Шаунака сказал: Пожалуйста, поведай нам, исполненным веры в твои слова, о различных образах, которые бог Солнца принимает в каждый из месяцев года, и о тех, кто составляет его свиту, — о семерых в каждый из этих месяцев [вместе с самим богом Солнца]. Перечисли нам их имена и деяния. Спутники бога Солнца, которые служат своему господину, — личные проявления Верховного Господа Хари в Его образе повелителя Солнца.
КОММЕНТАРИЙ: Выслушав, о чем говорили между собой две великих личности — Шукадева Госвами и Махараджа Парикшит, — Шаунака спрашивает теперь о Солнце как воплощении Верховного Господа. Хотя Солнце — царь всех планет, Шри Шаунаку этот ослепительный шар интересует, прежде всего, как воплощение Шри Хари, Верховной Личности Бога. Всего существует семь категорий личностей, связанных с Солнцем. Солнце проходит свой путь по орбите за двенадцать месяцев. В каждый из этих месяцев правят разные экспансии бога Солнца, и каждую из них окружают свиты из шести спутников. В каждый из двенадцати месяцев, начиная с месяца вайшакха, бога Солнца называют по-разному, и его спутники также носят разные имена. Его свита состоит из мудреца, якши, гандхарва, апсары, ракшаса и нага. Таким образом, вместе с богом Солнца они составляют семь категорий личностей.
Стих 29
Сута Госвами сказал: Солнце движется вместе с другими планетами, упорядочивая их движение. Господь Вишну, Высшая Душа в сердце всех воплощенных живых существ, создал его посредством Своей материальной энергии, не имеющей начала.
Стих 30
Бог Солнца, будучи неотличным от Господа Хари, — единая душа всех миров и их изначальный творец. Он источник всех обрядов, предписанных Ведами, и ведические мудрецы называют его множеством разных имен.
Стих 31
О Шаунака, Господь Хари, Верховная Личность Бога, в Своем воплощении бога Солнца является источником материальной энергии в ее девяти аспектах, проявляющейся как время, место, усилия, исполнитель, орудие, конкретный обряд, писание, атрибуты поклонения и ожидаемый результат.
Стих 32
Все двенадцать месяцев в году, начиная с месяца мадху, Господь, Верховная Личность Бога, проявляющий Свою энергию времени в форме бога Солнца, совершает Свой путь по орбите, упорядочивая движение планет. В каждый из этих двенадцати месяцев бога Солнца сопровождают разные свиты из шести его спутников.
Стих 33
Дорогой мудрец, над месяцем мадху владычествуют: как бог Солнца — Дхата, из апсар — Критастхали, из ракшасов — Хети, из нагов — Васуки, из якшей — Ратхакрит, из мудрецов — Пуластья, а из гандхарвов — Тумбуру.
Стих 34
Месяцем мадхава правят: как бог Солнца — Арьяма, из мудрецов — Пулаха, из якшей — Атхауджа, из ракшасов — Прахети, из апсар — Пунджикастхали, из гандхарвов — Нарада, а из нагов — Каччханира.
Стих 35
Месяцем шукра правят: как бог Солнца — Митра, из мудрецов — Атри, из ракшасов — Паурушея, из нагов — Такшака, из апсар — Менака, из гандхарвов — Хаха, а из якшей — Ратхасвана.
Стих 36
Месяцем шучи правят: из мудрецов — Васиштха, как бог Солнца — Варуна, из апсар — Рамбха, из ракшасов — Сахаджанья, из гандхарвов — Хуху, из нагов — Шукра, а из якшей — Читрасвана.
Стих 37
Месяцем набхас управляют: как бог Солнца — Индра, из гандхарвов — Вишвавасу, из якшей — Шрота, из нагов — Элапатра, из мудрецов — Ангира, из апсар — Прамлоча, а из ракшасов — Варья.
Стих 38
Месяцем набхасья управляют: как бог Солнца — Вивасван, из гандхарвов — Уграсена, из ракшасов — Вьягхра, из якшей — Асарана, из мудрецов — Бхригу, из апсар — Анумлоча, а из нагов — Шанкхапала.
Стих 39
Месяцем тапас правят: как бог Солнца — Пуша, из патов — Дхананджая, из ракшасов — Вата, из гандхарвов — Сушена, из якшей — Суручи, из апсар — Гхритачи, а из мудрецов — Гаутама.
Стих 40
Месяцем под названием тапасья правят: из якшей — Риту, из ракшасов — Варча, из мудрецов — Бхарадваджа, как бог Солнца — Парджанья, из апсар — Сенаджит, из гандхарвов — Вишва, а из нагов — Айравата.
Стих 41
Месяцем сахас управляют: как бог Солнца — Амшу, из мудрецов — Кашьяпа, из якшей — Таркшья, из гандхарвов — Ритасена, из апсар — Урваши, из ракшасов — Видьюччхатру, а из нагов — Махашанкха.
Стих 42
Месяцем пушья правят: как бог Солнца — Бхага, из ракшасов — Спхурджа, из гандхарвов — Ариштанеми, из якшей — Урна, из мудрецов — Аюр, из нагов — Каркотака, а из апсар — Пурвачитти.
Стих 43
Вот покровители месяца иша: как бог Солнца — Твашта, из мудрецов — Джамадагни, сын Ричики, из нагов — Камбалашва, из апсар — Тилоттама, из ракшасов — Брахмапета, из якшей — Шатаджит, а из гандхарвов — Дхритараштра.
Стих 44
Над месяцем урджа главенствуют: как бог Солнца — Вишну, из нагов — Ашватара, из апсар — Рамбха, из гандхарвов — Сурьяварча, из якшей — Сатьяджит, из мудрецов — Вишвамитра, а из ракшасов — Макхапета.
КОММЕНТАРИЙ: Все эти разные проявления бога Солнца и их спутники перечислены (по категориям) в «Курмапуране»: дхатарйама ча митраш ча варунаш чендра эва ча
Стих 45
Все эти личности — могущественные экспансии Верховной Личности Бога, Вишну, в образе бога Солнца. У тех, кто каждый день на рассвете и закате вспоминает о них, эти божества забирают все последствия их грехов.
Стих 46
Так на протяжении двенадцати месяцев владыка Солнца, сопровождаемый свитами из шести своих спутников, обходит все стороны света, даруя обитателям этого мира чистоту сознания, как в этой жизни, так и в следующей.
Стихи 47-48
Мудрецы славят бога Солнца гимнами из «Сама-», «Риг-» и «Яджур-веды», раскрывающими его природу, гандхарвы также поют ему хвалу, апсары танцуют перед его колесницей. Наги становятся веревками для его колесницы, якши запрягают в нее лошадей, а могучие ракшасы толкают колесницу сзади.
Стих 49
Впереди, повернувшись лицом к колеснице, шествуют шестьдесят тысяч мудрецов-брахманов по имени Валакхильи. Они славят всемогущего бога Солнца, декламируя ведические мантры.
Стих 50
Чтобы защитить все миры, Верховный Господь Хари, нерожденный, не имеющий начала и конца, в каждый из дней Брахмы распространяет Себя в эти особые категории Своих личных проявлений.
Так заканчивается комментарий смиренных слуг А.Ч. Бхактиведанты Свами Прабхупады к одиннадцатой главе Двенадцатой песни «Шримад-Бхагаватам», которая называется «Краткое описание Маха-Пуруши».
ГЛАВА ДВЕНАДЦАТАЯ
В этой главе Шри Сута Госвами обобщает все, что обсуждалось в «Шримад-Бхагаватам». Верховный Господь, Шри Хари, Сам устраняет все несчастья того, кто слушает о Его славе. Любые слова, превозносящие бесчисленные трансцендентные качества Личности Бога, всегда правдивы, несут благо и укрепляют добродетель, тогда как все прочие слова лишены чистоты. Беседы о Верховном Господе даруют постоянно обновляющееся блаженство, однако люди, подобные воронам, поглощены бессмысленными разговорами, не связанными с Личностью Бога. Повторяя и слушая бесчисленные имена Господа Шри Хари, описывающие Его удивительные качества, каждый может избавиться от своих грехов. В знании, лишенном преданности Господу Вишну, равно как и в деятельности ради плодов, не посвященной Ему, нет ничего привлекательного. Благодаря же постоянному памятованию о Господе Кришне все греховные желания покидают человека, его ум очищается, к нему приходят преданность Господу Шри Хари, а также знание, глубокое духовное понимание и отрешенность от мира. Затем Сута Госвами говорит, что ранее, в присутствии Махараджи Парикшита, он слушал, как Шри Шукадева прославлял Шри Кришну, рассказы о котором уничтожают все грехи, и сейчас пересказал все услышанное мудрецам Наймишараньи. Внимая «Шримад-Бхагаватам», душа очищается и освобождается от всех своих грехов и страхов. Изучая одно это писание, человек достигает того же результата, как если бы он изучил все Веды, и любые желания такого человека исполняются. Сосредоточив свой обузданный ум на изучении этого писания, содержащего в себе суть всех Пуран, он может достичь высшей обители Личности Бога. Каждый стих «Шримад-Бхагаватам» повествует о Господе Шри Хари, воплощающемся в бесчисленном множестве образов и форм. В конце Шри Сута склоняется перед нерожденной и безграничной Высшей Душой, Шри Кришной, а также перед Шри Шукадевой, сыном Вьясы, способным уничтожить грехи всех живых существ.
श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः १२/अध्यायः १२ सूत उवाच - (अनुष्टुप्) नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १ ॥ एतद् वः कथितं विप्रा विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिः यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २ ॥ अत्र सङ्कीर्तितः साक्षात् सर्वपापहरो हरिः । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पतिः ॥ ३ ॥ अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगतः प्रभवाप्ययम् । ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥ भक्तियोगः समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । पारीक्षितं उपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५ ॥ प्रायोपवेशो राजर्षेः विप्रशापात् परीक्षितः । शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश्च परीक्षितः ॥ ६ ॥ योगधारणयोत्क्रान्तिः संवादो नारदाजयोः । अवतारानुगीतं च सर्गः प्राधानिकोऽग्रतः ॥ ७ ॥ विदुरोद्धवसंवादः क्षत्तृमैत्रेययोस्ततः । पुराणसंहिताप्रश्नो महापुरुषसंस्थितिः ॥ ८ ॥ ततः प्राकृतिकः सर्गः सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिः वैराजः पुरुषो यतः ॥ ९ ॥ कालस्य स्थूलसूक्ष्मस्य गतिः पद्मसमुद्भवः । भुव उद्धरणेऽम्भोधेः हिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥ ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गो रुद्रसर्गस्तथैव च । अर्धनारीश्वरस्याथ यतः स्वायंभुवो मनुः ॥ ११ ॥ शतरूपा च या स्त्रीणां आद्या प्रकृतिरुत्तमा । सन्तानो धर्मपत्नीनां कर्दमस्य प्रजापतेः ॥ १२ ॥ अवतारो भगवतः कपिलस्य महात्मनः । देवहूत्याश्च संवादः कपिलेन च धीमता ॥ १३ ॥ नवब्रह्मसमुत्पत्तिः दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात् पृथोः प्राचीनबर्हिषः ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादः ततः प्रैयव्रतं द्विजाः । नाभेस्ततोऽनुचरितं ऋषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥ द्वीपवर्षसमुद्राणां गिरिनद्युपवर्णनम् । ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं पातालनरकस्थितिः ॥ १६ ॥ दक्षजन्म प्रचेतोभ्यः तत्पुत्रीणां च सन्ततिः । यतो देवासुरनराः तिर्यङ्नगखगादयः ॥ १७ ॥ त्वाष्ट्रस्य जन्मनिधनं पुत्रयोश्च दितेर्द्विजाः । दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्रादस्य महात्मनः ॥ १८ ॥ मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । मन्वन्तरावताराश्च विष्णोर्हयशिरादयः ॥ १९ ॥ कौर्मं धान्वतरं मात्स्यं वामनं च जगत्पतेः । क्षीरोदमथनं तद्वद् अमृतार्थे दिवौकसाम् ॥ २० ॥ देवासुरमहायुद्धं राजवंशानुकीर्तनम् । इक्ष्वाकुजन्म तद्वंशः सुद्युम्नस्य महात्मनः ॥ २१ ॥ इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । सूर्यवंशानुकथनं शशादाद्या नृगादयः ॥ २२ ॥ सौकन्यं चाथ शर्यातेः ककुत्स्थस्य च धीमतः । खट्वाङ्गस्य च मान्धातुः सौभरेः सगरस्य च ॥ २३ ॥ रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् । निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भवः ॥ २४ ॥ रामस्य भार्गवेन्द्रस्य निःक्षतृईकरणं भुवः । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तितः ॥ २६ ॥ यत्रावतीर्णो भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वरः । वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७ ॥ तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विषः । पूतनासुपयःपानं शकटोच्चाटनं शिशोः ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषः तथैव बकवत्सयोः । धेनुकस्य सहभ्रातुः प्रलम्बस्य च संक्षयः ॥ २९ ॥ गोपानां च परित्राणं दावाग्नेः परिसर्पतः । दमनं कालियस्याहेः महाहेर्नन्दमोक्षणम् ॥ ३० ॥ व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतैः । प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् ॥ ३१ ॥ गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ । यज्ञभिषेकं कृष्णस्य स्त्रीभिः क्रीडा च रात्रिषु ॥ ३२ ॥ शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेः वधोऽरिष्टस्य केशिनः । अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयोः ॥ ३३ ॥ व्रजस्त्रीणां विलापश्च मथुरालोकनं ततः । गजमुष्टिकचाणूर कंसादीनां तथा वधः ॥ ३४ ॥ मृतस्यानयनं सूनोः पुनः सान्दीपनेर्गुरोः । मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । कृतमुद्धवरामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजाः ॥ ३५ ॥ जरासन्धसमानीत सैन्यस्य बहुशो वधः । घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३६ ॥ आदानं पारिजातस्य सुधर्मायाः सुरालयात् । रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरेः ॥ ३७ ॥ हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । प्राग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३८ ॥ चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मतेः । शम्बरो द्विविदः पीठो मुरः पञ्चजनादयः ॥ ३९ ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेः निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४० ॥ विप्रशापापदेशेन संहारः स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुतः ॥ ४१ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णयः । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावतः ॥ ४२ ॥ युगलक्षणवृत्तिश्च कलौ नॄणामुपप्लवः । चतुर्विधश्च प्रलय उत्पत्तिस्त्रिविधा तथा ॥ ४३ ॥ देहत्यागश्च राजर्षेः विष्णुरातस्य धीमतः । शाखाप्रणयनं ऋषेः मार्कण्डेयस्य सत्कथा ॥ महापुरुषविन्यासः सूर्यस्य जगदात्मनः ॥ ४४ ॥ इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहं इहास्मि वः । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वशः ॥ ४५ ॥ पतितः स्खलितश्चार्तः क्षुत्त्वा वा विवशो ब्रुवन् । हरये नम इत्युच्चैः मुच्यते सर्वपातकात् ॥ ४६ ॥ (उपेंद्रवज्रा) सङ्कीर्त्यमानो भगवान् अनन्तः श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवातः ॥ ४७ ॥ (मिश्र-१२) मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद्भगवानधोक्षजः । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ ४८ ॥ तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तमःश्लोकयशोऽनुगीयते ॥ ४९ ॥ न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमलाः ॥ ५० ॥ तद्वाग्विसर्गो जनताघसंप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत् श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ ५१ ॥ नैष्कर्म्यमप्यच्युत भाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम् ॥ ५२ ॥ यशःश्रियामेव परिश्रमः परो वर्णाश्रमाचारतपःश्रुतादिषु । अविस्मृतिः श्रीधरपादपद्मयोः गुणानुवादश्रवणादरादिभिर्हरेः ॥ ५३ ॥ (मिश्र-११,१२) अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति च । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५४ ॥ (इंद्रवज्रा) यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीशं अजस्रभावा भजताविवेश्य ॥ ५५ ॥ (मिश्र-११,१२) अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपतेः परीक्षितः सदस्यृषीणां महतां च श्रृण्वताम् ॥ ५६ ॥ (अनुष्टुप्) एतद्वः कथितं विप्राः कथनीयोरुकर्मणः । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम् ॥ ५७ ॥ य एतत्श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधीः । श्रद्धावान् योऽनुश्रृणुयात् पुनात्यात्मानमेव सः ॥ ५८ ॥ द्वादश्यामेकादश्यां वा श्रृण्वन्नायुष्यवान् भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतः ततो भवत्यपातकी ॥ ५९ ॥ पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६० ॥ देवता मुनयः सिद्धाः पितरो मनवो नृपाः । यच्छन्ति कामान् गृणतः श्रृण्वतो यस्य कीर्तनात् ॥ ६१ ॥ ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्याः पयःकुल्याश्च तत्फलम् ॥ ६२ ॥ पुराणसंहितां एतां अधीत्य प्रयतो द्विजः । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत् ॥ ६३ ॥ विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्रः शुध्येत पातकात् ॥ ६४ ॥ (unknown) कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्तिः परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गैः ॥ ६५ ॥ (पुष्पिताग्रा) तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यैः दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६६ ॥ उपचितनवशक्तिभिः स्व आत्मनि उपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नमः सनातनाय ॥ ६७ ॥ (मालिनी) स्वसुखनिभृतचेतास्तद्व्युदस्तान्यभावोऽपि अजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यः तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६८ ॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे द्वादशस्कन्धार्थनिरूपणं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Text 1 sūta uvāca namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase brahmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣye sanātanān
Text 2 etad vaḥ kathitaḿ viprā viṣṇoś caritam adbhutam bhavadbhir yad ahaḿ pṛṣṭo narāṇāḿ puruṣocitam
Text 3 atra sańkīrtitaḥ sākṣāt sarva-pāpa-haro hariḥ nārāyaṇo hṛṣīkeśo bhagavān sātvatām patiḥ
Text 4 atra brahma paraḿ guhyaḿ jagataḥ prabhavāpyayam jñānaḿ ca tad-upākhyānaḿ proktaḿ vijñāna-saḿyutam
Text 5 bhakti-yogaḥ samākhyāto vairāgyaḿ ca tad-āśrayam pārīkṣitam upākhyānaḿ nāradākhyānam eva ca
Text 6 prāyopaveśo rājarṣer vipra-śāpāt parīkṣitaḥ śukasya brahmarṣabhasya saḿvādaś ca parīkṣitaḥ
Text 7 yoga-dhāraṇayotkrāntiḥ saḿvādo nāradājayoḥ avatārānugītaḿ ca sargaḥ prādhāniko 'grataḥ
Text 8 viduroddhava-saḿvādaḥ kṣattṛ-maitreyayos tataḥ purāṇa-saḿhitā-praśno mahā-puruṣa-saḿsthitiḥ
Text 9 tataḥ prākṛtikaḥ sargaḥ sapta vaikṛtikāś ca ye tato brahmāṇḍa-sambhūtir vairājaḥ puruṣo yataḥ
Text 10 kālasya sthūla-sūkṣmasya gatiḥ padma-samudbhavaḥ bhuva uddharaṇe 'mbhodher hiraṇyākṣa-vadho yathā
Text 11 ūrdhva-tiryag-avāk-sargo rudra-sargas tathaiva ca ardha-nārīśvarasyātha yataḥ svāyambhuvo manuḥ
Text 12 śatarūpā ca yā strīṇām ādyā prakṛtir uttamā santāno dharma-patnīnāḿ kardamasya prajāpateḥ
Text 13 avatāro bhagavataḥ kapilasya mahātmanaḥ devahūtyāś ca saḿvādaḥ kapilena ca dhīmatā
Text 14-15 nava-brahma-samutpattir dakṣa-yajña-vināśanam dhruvasya caritaḿ paścāt pṛthoḥ prācīnabarhiṣaḥ nāradasya ca saḿvādas tataḥ praiyavrataḿ dvijāḥ nābhes tato 'nucaritam ṛṣabhasya bharatasya ca
Text 16 dvīpa-varṣa-samudrāṇāḿ giri-nady-upavarṇanam jyotiś-cakrasya saḿsthānaḿ pātāla-naraka-sthitiḥ
Text 17 dakṣa-janma pracetobhyas tat-putrīṇāḿ ca santatiḥ yato devāsura-narās tiryań-naga-khagādayaḥ
Text 18 tvāṣṭrasya janma-nidhanaḿ putrayoś ca diter dvijāḥ daityeśvarasya caritaḿ prahrādasya mahātmanaḥ
Text 19 manv-antarānukathanaḿ gajendrasya vimokṣaṇam manv-antarāvatārāś ca viṣṇor hayaśirādayaḥ
Text 20 kaurmaḿ mātsyaḿ nārasiḿhaḿ vāmanaḿ ca jagat-pateḥ kṣīroda-mathanaḿ tadvad amṛtārthe divaukasām
Text 21 devāsura-mahā-yuddhaḿ rāja-vaḿśānukīrtanam ikṣvāku-janma tad-vaḿśaḥ sudyumnasya mahātmanaḥ
Text 22 ilopākhyānam atroktaḿ tāropākhyānam eva ca sūrya-vaḿśānukathanaḿ śaśādādyā nṛgādayaḥ
Text 23 saukanyaḿ cātha śaryāteḥ kakutsthasya ca dhīmataḥ khaṭvāńgasya ca māndhātuḥ saubhareḥ sagarasya ca
Text 24 rāmasya kośalendrasya caritaḿ kilbiṣāpaham nimer ańga-parityāgo janakānāḿ ca sambhavaḥ
Text 25-26 rāmasya bhārgavendrasya niḥkṣatṛī-karaṇaḿ bhuvaḥ ailasya soma-vaḿśasya yayāter nahuṣasya ca dauṣmanter bharatasyāpi śāntanos tat-sutasya ca yayāter jyeṣṭha-putrasya yador vaḿśo 'nukīrtitaḥ
Text 27 yatrāvatīṛṇo bhagavān kṛṣṇākhyo jagad-īśvaraḥ vasudeva-gṛhe janma tato vṛddhiś ca gokule
Text 28-29 tasya karmāṇy apārāṇi kīrtitāny asura-dviṣaḥ pūtanāsu-payaḥ-pānaḿ śakaṭoccāṭanaḿ śiśoḥ tṛṇāvartasya niṣpeṣas tathaiva baka-vatsayoḥ aghāsura-vadho dhātrā vatsa-pālāvagūhanam
Text 30 dhenukasya saha-bhrātuḥ pralambasya ca sańkṣayaḥ gopānāḿ ca paritrāṇaḿ dāvāgneḥ parisarpataḥ
Text 31-33 damanaḿ kāliyasyāher mahāher nanda-mokṣaṇam vrata-caryā tu kanyānāḿ yatra tuṣṭo 'cyuto vrataiḥ prasādo yajña-patnībhyo viprāṇāḿ cānutāpanam govardhanoddhāraṇaḿ ca śakrasya surabher atha yajñabhiṣekaḥ kṛṣṇasya strībhiḥ krīḍā ca rātriṣu śańkhacūḍasya durbuddher vadho 'riṣṭasya keśinaḥ
Text 34 akrūrāgamanaḿ paścāt prasthānaḿ rāma-kṛṣṇayoḥ vraja-strīṇāḿ vilāpaś ca mathurālokanaḿ tataḥ
Text 35 gaja-muṣṭika-cāṇūra- kaḿsādīnāḿ tathā vadhaḥ mṛtasyānayanaḿ sūnoḥ punaḥ sāndīpaner guroḥ
Text 36 mathurāyāḿ nivasatā yadu-cakrasya yat priyam kṛtam uddhava-rāmābhyāḿ yutena hariṇā dvijāḥ
Text 37 jarāsandha-samānīta- sainyasya bahuśo vadhaḥ ghātanaḿ yavanendrasya kuśasthalyā niveśanam
Text 38 ādānaḿ pārijātasya sudharmāyāḥ surālayāt rukmiṇyā haraṇaḿ yuddhe pramathya dviṣato hareḥ
Text 39 harasya jṛmbhaṇaḿ yuddhe bāṇasya bhuja-kṛntanam prāgjyotiṣa-patiḿ hatvā kanyānāḿ haraṇaḿ ca yat
Text 40-41 caidya-pauṇḍraka-śālvānāḿ dantavakrasya durmateḥ śambaro dvividaḥ pīṭho muraḥ pañcajanādayaḥ māhātmyaḿ ca vadhas teṣāḿ vārāṇasyāś ca dāhanam bhārāvataraṇaḿ bhūmer nimittī-kṛtya pāṇḍavān
Text 42-43 vipra-śāpāpadeśena saḿhāraḥ sva-kulasya ca uddhavasya ca saḿvādo vasudevasya cādbhutaḥ yatrātma-vidyā hy akhilā proktā dharma-vinirṇayaḥ tato martya-parityāga ātma-yogānubhāvataḥ
Text 44 yuga-lakṣaṇa-vṛttiś ca kalau nṝṇām upaplavaḥ catur-vidhaś ca pralaya utpattis tri-vidhā tathā
Text 45 deha-tyāgaś ca rājarṣer viṣṇu-rātasya dhīmataḥ śākhā-praṇayanam ṛṣer mārkaṇḍeyasya sat-kathā mahā-puruṣa-vinyāsaḥ sūryasya jagad-ātmanaḥ
Text 46 iti coktaḿ dvija-śreṣṭhā yat pṛṣṭo 'ham ihāsmi vaḥ līlāvatāra-karmāṇi kīrtitānīha sarvaśaḥ
Text 47 patitaḥ skhalitaś cārtaḥ kṣuttvā vā vivaśo gṛṇan haraye nama ity uccair mucyate sarva-pātakāt
Text 48 sańkīrtyamāno bhagavān anantaḥ śrutānubhāvo vyasanaḿ hi puḿsām praviśya cittaḿ vidhunoty aśeṣaḿ yathā tamo 'rko 'bhram ivāti-vātaḥ
Text 49 mṛṣā giras tā hy asatīr asat-kathā na kathyate yad bhagavān adhokṣajaḥ tad eva satyaḿ tad u haiva mańgalaḿ tad eva puṇyaḿ bhagavad-guṇodayam
Text 50 tad eva ramyaḿ ruciraḿ navaḿ navaḿ tad eva śaśvan manaso mahotsavam tad eva śokārṇava-śoṣaṇaḿ nṛṇāḿ yad uttamaḥśloka-yaśo 'nugīyate
Text 51 na yad vacaś citra-padaḿ harer yaśo jagat-pavitraḿ pragṛṇīta karhicit tad dhvāńkṣa-tīṛthaḿ na tu haḿsa-sevitaḿ yatrācyutas tatra hi sādhavo 'malāḥ
Text 52 tad vāg-visargo janatāgha-samplavo yasmin prati-ślokam abaddhavaty api nāmāny anantasya yaśo 'ńkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ
Text 53 naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaḿ na śobhate jñānam alaḿ nirañjanam kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na hy arpitaḿ karma yad apy anuttamam
Text 54 yaśaḥ-śriyām eva pariśramaḥ paro varṇāśramācāra-tapaḥ-śrutādiṣu avismṛtiḥ śrīdhara-pāda-padmayor guṇānuvāda-śravaṇādarādibhiḥ
Text 55 avismṛtiḥ kṛṣṇa-padāravindayoḥ kṣiṇoty abhadrāṇi ca śaḿ tanoti sattvasya śuddhiḿ paramātma-bhaktiḿ jñānaḿ ca vijñāna-virāga-yuktam
Text 56 yūyaḿ dvijāgryā bata bhūri-bhāgā yac chaśvad ātmany akhilātma-bhūtam nārāyaṇaḿ devam adevam īśam ajasra-bhāvā bhajatāviveśya
Text 57 ahaḿ ca saḿsmārita ātma-tattvaḿ śrutaḿ purā me paramarṣi-vaktrāt prāyopaveśe nṛpateḥ parīkṣitaḥ sadasy ṛṣīṇāḿ mahatāḿ ca śṛṇvatām
Text 58 etad vaḥ kathitaḿ viprāḥ kathanīyoru-karmaṇaḥ māhātmyaḿ vāsudevasya sarvāśubha-vināśanam
Text 59 ya etat śrāvayen nityaḿ yāma-kṣaṇam ananya-dhīḥ ślokam ekaḿ tad-ardhaḿ vā pādaḿ pādārdham eva vā śraddhāvān yo 'nuśṛṇuyāt punāty ātmānam eva saḥ
Text 60 dvādaśyām ekādaśyāḿ vā śṛṇvann āyuṣyavān bhavet paṭhaty anaśnan prayataḥ pūto bhavati pātakāt
Text 61 puṣkare mathurayāḿ ca dvāravatyāḿ yatātmavān upoṣya saḿhitām etāḿ paṭhitvā mucyate bhayāt
Text 62 devatā munayaḥ siddhāḥ pitaro manavo nṛpāḥ yacchanti kāmān gṛṇataḥ śṛṇvato yasya kīrtanāt
Text 63 ṛco yajūḿṣi sāmāni dvijo 'dhītyānuvindate madhu-kulyā ghṛta-kulyāḥ payaḥ-kulyāś ca tat phalam
Text 64 purāṇa-saḿhitām etām adhītya prayato dvijaḥ proktaḿ bhagavatā yat tu tat padaḿ paramaḿ vrajet
Text 65 vipro 'dhītyāpnuyāt prajñāḿ rājanyodadhi-mekhalām vaiśyo nidhi-patitvaḿ ca śūdraḥ śudhyeta pātakāt
Text 66 kali-mala-saḿhati-kālano 'khileśo harir itaratra na gīyate hy abhīkṣṇam iha tu punar bhagavān aśeṣa-mūrtiḥ paripaṭhito 'nu-padaḿ kathā-prasańgaiḥ
Text 67 tam aham ajam anantam ātma-tattvaḿ jagad-udaya-sthiti-saḿyamātma-śaktim dyu-patibhir aja-śakra-śańkarādyair duravasita-stavam acyutaḿ nato 'smi
Text 68 upacita-nava-śaktibhiḥ sva ātmany uparacita-sthira-jańgamālayāya bhagavata upalabdhi-mātra-dhamne sura-ṛṣabhāya namaḥ sanātanāya
Text 69 sva-sukha-nibhṛta-cetās tad-vyudastānya-bhāvo 'py ajita-rucira-līlākṛṣṭa-sāras tadīyam vyatanuta kṛpayā yas tattva-dīpaḿ purāṇaḿ tam akhila-vṛjina-ghnaḿ vyāsa-sūnuḿ nato 'smi
Стих 1
Сута Госвами сказал: Склоняясь в почтении перед высшим законом религии — преданным служением, перед Господом Кришной — высшим творцом, а также перед всеми брахманами, я сейчас опишу вечные заповеди религии.
КОММЕНТАРИЙ: В двенадцатой главе Двенадцатой песни Сута Госвами кратко опишет все темы «ШримадБхагаватам», начиная с Первой песни.
Стих 2
О великие мудрецы, в ответ на вашу просьбу я рассказал вам об удивительных деяниях Господа Вишну. Слушать такие рассказы — самое подходящее занятие для того, кто по-настоящему стал человеком.
КОММЕНТАРИЙ: Слова наранам пурушочитам указывают на то, что мужчины и женщины, которые на самом деле поняли смысл человеческой жизни, слушают и повторяют рассказы о величии Верховного Господа, тогда как те, кого нельзя назвать цивилизованными людьми в полном смысле этого слова, не проявляют интереса к науке о Боге.
Стих 3
Это произведение совершенным образом прославляет Верховную Личность, Господа Хари, который уничтожает все грехи Своих преданных. Господа славят, называя Его Нараяной, Хришикешей и предводителем Сатватов.
КОММЕНТАРИЙ: Бесчисленные святые имена Господа Кришны указывают на Его удивительные трансцендентные качества. Имя Хари означает, что Господь уносит все грехи из сердца Своего преданного. «Нараяна» означает, что Господь поддерживает жизнь всех остальных существ. «Хришикеша» значит, что Господь Кришна — это высший повелитель чувств всех живых существ. Слово бхагаван указывает на то, что Господь Кришна — всепривлекающее Верховное Существо. А слова сатватам патих подразумевают, что Господь всегда является покровителем людей праведных, и прежде всего членов прославленного рода Яду.
Стих 4
В этом произведении раскрывается тайна Высшей Абсолютной Истины, источника сотворения и уничтожения этой вселенной. В нем также описывается божественное знание об этой Истине, способ его углубления и обретаемый на этом пути трансцендентный опыт.
Стих 5
Здесь также описывается путь преданного служения и отрешенность от мира, которая является его побочным следствием, рассказываются истории жизни Махараджи Парикшита и мудреца Нарады.
Стих 6
Помимо этого, здесь повествуется, как в ответ на проклятие сына брахмана возвышенный царь Парикшит стал поститься до самой смерти, а также приводится беседа Парикшита и Шукадевы Госвами, лучшего из брахманов.
Стих 7
В «Бхагаватам» объясняется, как благодаря непрерывной йогической медитации можно получить освобождение в момент смерти. Здесь также содержится беседа между Нарадой и Брахмой, перечисляются воплощения Верховной Личности Бога и описывается, как постепенно из непроявленного состояния материальной природы возникла эта вселенная.
КОММЕНТАРИЙ: Шрила Вишванатха Чакраварти Тхакур объясняет, что привести полный список многочисленных тем, обсуждаемых в «Шримад-Бхагаватам», было бы очень сложно. Поэтому здесь Сута Госвами лишь очень кратко перечисляет их. Однако нам не следует думать, что не упомянутые им темы являются менее важными или ненужными, ведь каждое слово и даже буква «ШримадБхагаватам» суть абсолютный звук, несущий сознание Кришны.
Стих 8
В этом писании также приводятся беседы Видуры с Уддхавой и Майтреей и вопросы, касающиеся содержания этой пураны. Здесь описывается также, как мироздание сворачивается и погружается в тело Верховного Господа в момент уничтожения вселенной.
Стих 9
Здесь же подробно описывается, как возбуждаются гуны материальной природы, проходя через семь этапов преобразования элементов, и как возникает яйцо вселенной, из которого появляется вселенская форма Господа.
Стих 10
Здесь же описаны промежутки времени, от гигантских до неощутимо малых, а также появление цветка лотоса из пупка Гарбходакашайи Вишну и убийство демона Хираньякши в то время, когда Земля была поднята из пучины океана Гарбходака.
Стих 11
В «Бхагаватам» также описывается, как были сотворены полубоги, животные и демонические виды жизни, как родился Господь Рудра и как от полумужчиныполуженщины Ишвары появился на свет Сваямбхува Ману.
Стих 12
Здесь также рассказывается о появлении первой женщины, Шатарупы, которая была идеальной супругой Ману, и о потомстве благочестивых жен Праджапати Кардамы.
Стих 13
«Бхагаватам» повествует о приходе Верховной Личности Бога в образе возвышенного мудреца Капилы и приводит беседу этой исполненной мудрости души, Капилы, с Его матерью, Девахути.
Стихи 14-15
Кроме того, здесь описывается потомство девяти великих брахманов, неудачное завершение жертвоприношения Дакши и история Махараджи Дхрувы. За ней следует рассказ о царе Притху и царе Прачинабархи, беседа Прачинабархи и Нарады, а также история жизни Махараджи Приявраты. Затем, о брахманы, «Бхагаватам» повествует о качествах и деяниях царя Набхи, Господа Ришабхи и царя Бхараты.
Стих 16
В «Бхагаватам» приводится подробное описание земных континентов, островов, океанов, гор и рек. Кроме того, в нем рассказывается об устройстве небесной сферы и условиях жизни под землей и в аду.
Стих 17
Новое рождение Праджапати Дакши в образе сына Прачетов, потомство дочерей Дакши, от которых произошли полубоги, демоны, люди, животные, змеи, птицы и другие виды жизни, — все это также описывается здесь.
Стих 18
О брахманы, здесь также повествуется о рождении и смерти Вритрасуры и сыновей Дити — Хираньякши и Хираньякашипу. Кроме того, здесь рассказана история жизни величайшего из потомков Дити, возвышенного Прахлады.
Стих 19
Правление каждого из Ману, освобождение Гаджендры и особые воплощения Господа Вишну, приходящие в каждую манвантару, такие как Господь Хаяширша, — все это также описано здесь.
Стих 20
Кроме того, «Бхагаватам» повествует о Господе Вселенной, воплотившемся как Курма, Матсья, Нарасимха и Вамана, а также о том, как полубоги пахтали Молочный океан, чтобы обрести нектар.
Стих 21
В этом произведении содержатся рассказы о великой битве между полубогами и демонами, последовательное описание династий различных царей, рассказ о рождении Икшваку, о его династии, а также о династии, которой положил начало благочестивый Судьюмна.
Стих 22
Здесь же рассказываются истории Илы и Тары и приводится описание потомков бога Солнца, включая таких царей, как Шашада и Нрига.
Стих 23
Здесь содержатся истории Суканьи, Шарьяти, разумного Какутстхи, Кхатванги, Мандхаты, Саубхари и Сагары.
Стих 24
«Бхагаватам» рассказывает о всеочищающих деяниях Господа Рамачандры, царя Кошалы, а также объясняет, как царь Ними оставил материальное тело. Здесь также перечислены потомки царя Джанаки.
Стихи 25-26
В «Шримад-Бхагаватам» повествуется, как Господь Парашурама, величайший из потомков Бхригу, стер с лица земли всех кшатриев. Затем в нем рассказывается о жизни прославленных царей, явившихся в династии бога Луны, таких как Айла, Яяти, Нахуша, сын Душманты Бхарата, Шантану и его сын Бхишма. Здесь также описывается великий род, основанный царем Яду, старшим сыном Яяти.
Стих 27
Здесь подробно описывается, как Шри Кришна, Верховная Личность Бога, повелитель мироздания, явился в династии Махараджи Яду, как Он родился в доме Васудевы и как рос в Гокуле.
Стихи 28-29
Здесь также прославляются бесчисленные развлечения Шри Кришны, врага демонов, и рассказывается, как в детстве Он вместе с молоком высосал из груди ведьмы Путаны ее жизненную силу, как разбил тележку, как сбросил на землю Тринаварту, как убил Бакасуру, Ватсасуру и Агхасуру, а также что Он делал, когда Господь Брахма спрятал в пещере Его телят и друзей-пастушков.
Стих 30
В «Шримад-Бхагаватам» рассказывается, как Господь Кришна и Господь Баларама убили Дхенукасуру и его приспешников, как Господь Баларама уничтожил Праламбасуру и как Кришна спас пастушков от бушующего лесного пожара, который окружил их со всех сторон.
Стихи 31-33
Здесь подробно описывается, как Господь Кришна наказал змея Калию, как Он спас Махараджу Нанду из пасти огромного змея, как юные гопи суровыми обетами удовлетворили Его, как Он пролил милость на жен ведических брахманов и как эти брахманы почувствовали раскаяние. Помимо этого, здесь рассказывается, как Он поднял холм Говардхана и как затем Индра и корова Сурабхи провели обряд поклонения Ему и омыли Его, как Он ночами играл с пастушками и как убил глупых демонов Шанкхачуду, Аришту и Кеши.
Стих 34
В «Бхагаватам» описывается приезд Акруры и последовавший за ним отъезд Кришны и Баларамы, скорбь гопи и то, как Господь осматривал Матхуру.
Стих 35
Там рассказывается, как Кришна и Баларама убили слона Кувалаяпиду, борцов Муштику и Чануру, а также Камсу и других демонов и как Кришна вернул Своему духовному учителю, Сандипани Муни, его умершего сына.
Стих 36
Затем, о брахманы, в этом писании повествуется, как Господь Хари, живя в Матхуре вместе с Уддхавой и Баларамой, совершал Свои лилы на радость членам рода Яду.
Стих 37
Здесь также описывается разгром многочисленных армий, созванных Джарасандхой, убийство царя-варвара Калаяваны и основание города Двараки.
Стих 38
В этом произведении также повествуется, как Господь Кришна перенес из рая дерево париджата вместе с залом собраний Судхарма и как Он похитил Рукмини, победив в битве всех Своих соперников.
Стих 39
Здесь также рассказывается, как Господь Кришна во время битвы с Банасурой победил Господа Шиву, заставив его зевать, как Господь отсек Банасуре руки и убил правителя города Прагджьотишапура, после чего Он освободил юных царевен, которых тот держал у себя в плену.
Стихи 40-41
Здесь же рассказывается о могуществе и гибели царя Чеди, а также Паундраки, Шалвы, глупого Дантавакры, Шамбары, Двивиды, Питхи, Муры, Панчаджаны и других демонов. «Бхагаватам» повествует о том, как был сожжен дотла город Варанаси, и рассказывает, как Господь Кришна облегчил бремя Земли, побудив Пандавов сразиться в битве на Курукшетре.
Стихи 42-43
«Бхагаватам» рассказывает, как под предлогом проклятья брахманов Господь забрал с Собой всех членов Своей семьи. Здесь также приводится разговор Васудевы с Нарадой и удивительная беседа Уддхавы и Кришны, в которой подробно раскрывается наука о душе и провозглашаются религиозные заповеди для всего человеческого общества. Затем здесь описывается, как с помощью Своего мистического могущества Господь Кришна покинул этот бренный мир.
Стих 44
В этом произведении также описываются качества и поведение людей, характерные для разных эпох, хаос, в котором живут люди в век Кали, четыре вида уничтожения и три вида творения.
Стих 45
Здесь также рассказывается, как оставил тело мудрый и возвышенный царь Вишнурата [Парикшит], и объясняется, как Шрила Вьясадева распространил ветви Вед. «Бхагаватам» содержит повествование о праведном Маркандее Риши и подробное описание вселенской формы Господа, а также Его воплощения в образе бога Солнца, души вселенной.
Стих 46
Итак, о лучший из брахманов, я рассказал все, о чем ты меня спрашивал. В этом произведении подробно описываются и прославляются деяния воплощений Господа — Его лила-аватар.
Стих 47
Если человек, упав, поскользнувшись, почувствовав боль или чихнув, невольно воскликнет: «Поклоны Господу Хари!» — то все последствия его грехов тут же будут уничтожены.
КОММЕНТАРИЙ: Шрила Бхактисиддханта Сарасвати Тхакур объясняет, что Господь Шри Чайтанья во дворе дома Шривасы Тхакура всегда громко поет песню, начинающуюся со слов харайе намах кршна, и этот же самый Господь Чайтанья освободит нас от нашей склонности к материальным наслаждениям, если мы вслед за Ним тоже будем громко прославлять Верховного Господа Хари.
Стих 48
Когда люди достойно прославляют Верховного Господа или просто слушают о Его могуществе, Господь Сам входит в их сердца и устраняет малейшие признаки скорби, в точности как солнце рассеивает тьму или могучий ветер разгоняет тучи.
КОММЕНТАРИЙ: Аналогия с солнцем, рассеивающим тьму, кому-то может показаться неубедительной, поскольку солнце иногда не может рассеять тьму, например в пещере. Поэтому здесь приводится второй пример — с сильным ветром, который разгоняет тучи. Тем самым в приведенном стихе подчеркивается мысль о том, что Верховный Господь наверняка устранит из сердца Своего преданного тьму материальной иллюзии.
Стих 49
Слова, которые вместо трансцендентной Личности Бога описывают бренные темы этого мира, просто лживы и бесполезны. Подлинно правдивыми, благотворными и очищающими являются только те слова, которые открывают миру трансцендентные качества Верховного Господа.
КОММЕНТАРИЙ: Рано или поздно все материальные произведения на мирские темы будут уничтожены временем. Трансцендентные же рассказы о Верховном Господе могут освободить нас от оков иллюзии и вернуть в наше вечное состояние любящих слуг Господа. Несмотря на то, что люди, мало чем отличающиеся от животных, иногда с осуждением относятся к прославлению Абсолютной Истины, понастоящему цивилизованные люди должны продолжать с энтузиазмом воспевать трансцендентную славу Господа.
Стих 50
Речи, превозносящие Верховного Господа, чья слава безупречна, очень притягательны, радуют слух и всегда свежи. Поистине, такие речи, осушающие океан страданий, — это нескончаемый праздник для ума.
Стих 51
Слова, не описывающие величие Господа, который один способен освятить атмосферу целой вселенной, по мнению святых людей, подобны месту паломничества ворон, и такие речи никогда не привлекают людей, утвердившихся в трансцендентном знании. Чистые и возвышенные люди, преданные Господу, интересуются лишь теми рассказами, в которых прославляется непогрешимый Верховный Господь.
Стих 52
Но совсем иную природу имеет произведение, состоящее из описаний трансцендентного величия имени, славы, форм, игр безграничного Верховного Господа, из трансцендентных слов, назначение которых — совершить переворот в неправедной жизни заблудшей цивилизации. Такие трансцендентные произведения, даже если они несовершенны по форме, слушают, поют и принимают чистые люди, которые безукоризненно честны.
Стих 53
Учение о самоосознании, в котором нет понятия о Непогрешимом [Боге], непривлекательно, даже если в нем нет и тени материального. Что же тогда говорить о кармической деятельности — по природе преходящей и болезненной от начала до конца, — если она, пусть даже самая безукоризненная, не связана с преданным служением Господу?
КОММЕНТАРИЙ: Этот и два предыдущих стиха с незначительными отличиями содержатся в Первой песни «Шримад-Бхагаватам» (1.5.10-12). Их переводы основаны на переводах Шрилы Прабхупады.
Стих 54
Исполнение повседневных социальных и религиозных обязанностей в системе варнашрамы, совершение аскезы и слушание Вед требует немалых усилий, однако плодом всех этих усилий будут лишь мирская слава и богатство. Однако внимательно и с благоговением внимая прославлениям трансцендентных качеств Верховного Господа, супруга богини процветания, человек может всегда помнить о Его лотосных стопах.
Стих 55
Памятование о лотосных стопах Господа Кришны уничтожает все неблагоприятное и приносит величайшую удачу. Оно очищает сердце и дарует преданность Высшей Душе, а также знание, обогащенное глубоким духовным опытом и отрешенностью от материи.
Стих 56
О лучшие из брахманов, поистине, все вы необычайно удачливы, ибо уже поместили в свое сердце Господа Шри Нараяну — Личность Бога, верховного повелителя и Высшую Душу всего сущего. Нет другого бога, кроме Него. Вы любите только Его одного, и потому я прошу вас поклоняться Ему.
Стих 57
Благодаря вам я также вспомнил всю науку о Боге, изложение которой ранее услышал из уст великого мудреца Шукадевы Госвами. Я присутствовал на том собрании великих мудрецов, когда они слушали его разговор с Махараджей Парикшитом, постившимся перед смертью.
Стих 58
О брахманы, я описал вам величие Верховного Господа Васудевы, чьи необычайные деяния более, чем что бы то ни было еще, достойны прославления. Это описание уничтожает все неблагоприятное. Стих 59
Тот, кто с неослабным вниманием постоянно, каждое мгновение своей жизни декламирует это произведение, а также тот, кто с верой слушает хотя бы один стих, половину стиха, даже одну строчку или даже половину строки, несомненно, очищает свою Душу.
Стих 60
Тот, кто слушает «Бхагаватам» в экадаши или двадаши, несомненно, проживет долгую жизнь, а тот, кто сосредоточенно декламирует его, воздерживаясь при этом от пищи, очищается от всех последствий грехов.
Стих 61
Кто, овладев своим умом, постится в святых местах — Пушкаре, Матхуре или Двараке — и изучает это писание, освободится от всякого страха.
Стих 62
Тому, кто прославляет эту пурану, декламируя или слушая ее, полубоги, мудрецы, сиддхи, питы, Ману и земные цари даруют все, что он хочет.
Стих 63 Изучая «Бхагаватам», брахман может обрести те же реки меда, г и и молока, что и в результате изучения гимнов «Риг-», «Яджур-» и «Сама-веды».
Стих 64
Брахман, который прилежно изучает эту квинтэссенцию всех Пуран, достигнет высшей обители, которую здесь описал Сам Верховный Господь.
Стих 65
Брахман, изучающий «Шримад-Бхагаватам», обретает стойкий разум в преданном служении, царь, изучающий это писание, получает власть над всей землей, вайшья — удостаивается огромного богатства, а шудра — избавляется от последствий всех грехов.
Стих 66
Хотя Господь Хари, верховный повелитель всех живых существ, уничтожает скопившиеся грехи Кали-юги, никакие другие писания не прославляют Его снова и снова. Однако «Шримад-Бхагаватам» на протяжении всего повествования в различных историях подробно и непрерывно описывает этого Верховного Господа, который приходит в Своих бесчисленных образах и формах.
Стих 67
Я склоняюсь перед этой нерожденной и безграничной Высшей Душой, чьи личные энергии творят, поддерживают и уничтожают материальную вселенную. До конца осознать величие этой непогрешимой Личности Бога не могут даже Брахма, Индра, Шанкара и другие повелители райских планет.
Стих 68
Я в почтении склоняюсь перед Личностью Бога, главным из всех богов, вечным Верховным Господом, который с помощью девяти исходящих из Него энергий создал внутри Себя обитель для всех движущихся и неподвижных живых существ и который всегда пребывает в чистом, трансцендентном сознании.
Стих 69
Я в почтении склоняюсь перед своим духовным учителем, сыном Вьясадевы, Шукадевой Госвами. Он устраняет все зло во вселенной. Хотя вначале он был поглощен счастьем осознания Брахмана и жил в уединении, оставив другие мысли, впоследствии его пленила непревзойденная сладость игр Господа Шри Кришны. Поэтому он милостиво поведал высшую из всех Пуран, «Шримад-Бхагаватам», несущую яркий свет Абсолютной Истины и описывающую деяния Господа Кришны.
КОММЕНТАРИЙ: Не оказав должного почтения Шукадеве Госвами и другим великим ачарьям в цепочке учителей, начинающейся с него, невозможно удостоиться права постичь глубочайший трансцендентный смысл «ШримадБхагаватам».
Так заканчивается комментарий смиренных слуг А.Ч. Бхактиведанты Свами Прабхупады к двенадцатой главе Двенадцатой песни «Шримад-Бхагаватам», которая называется «Краткое описание тем «Шримад-Бхагаватам».
ГЛАВА ТРИНАДЦАТАЯ Слава «Шримад-Бхагаватам»
В последней главе Шри Сута Госвами описывает объем каждой из пуран, рассказывает о содержании «ШримадБхагаватам», о его цели, о том, как его нужно дарить, и о ценности такого подарка, а также объясняет, какое благо приносит слушание и пересказ «Шримад-Бхагаватам». Во всех Пуранах вместе содержится четыреста тысяч стихов, восемнадцать тысяч из них — это стихи «ШримадБхагаватам». В этом произведении Верховная Личность Бога, Нараяна, дал наставления Брахме. Рассказы, из которых состоит «Шримад-Бхагаватам», рождают в сердце читателя отрешенность от мира и передают суть философии веданты. Тот, кто дарит другим «Шримад-Бхагавата-пурану», достигнет высшей обители. «Шримад-Бхагаватам» — это лучшая из всех Пуран и самое дорогое сокровище для любого вайшнава. В нем раскрывается высшее, безупречно чистое знание, обрести которое могут лишь парамахамсы, а также описывается путь, следуя по которому можно избавиться от всех последствий материальной деятельности, — путь, дарующий знание, отречение от мира и преданность. Прославив таким образом «Шримад-Бхагаватам», Сута Госвами медитирует на Господа Шри Нараяну как на изначальную Абсолютную Истину, которая безупречно чиста, не омрачена скверной и печалью и бессмертна. Затем он в почтении склоняется перед величайшим йогом, Шри Шукадевой, который сам един с Абсолютной Истиной. Наконец, молясь с чистой преданностью, Сута Госвами выражает почтение Верховной Личности Бога, Господу Шри Хари, который уносит прочь все страдания.
श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः १२/अध्यायः १३ सूत उवाच - (शार्दूलविक्रीडित) यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवैः वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैः गायन्ति यं सामगाः । ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नमः ॥ १॥ पृष्ठे भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरि ग्रावाग्रकण्डूयनान् निद्रालोः कमठाकृतेर्भगवतः श्वासानिलाः पान्तु वः । यत्संस्कारकलानुवर्तनवशाद् वेलानिभेनाम्भसां यातायातमतन्द्रितं जलनिधेः नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २ ॥ (अनुष्टुप्) पुराणसङ्ख्यासंभूतिं अस्य वाच्यप्रयोजने । दानं दानस्य माहात्म्यं पाठादेश्च निबोधत ॥ ३ ॥ ब्राह्मं दश सहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशत् चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतुःशतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात् तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहं एकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत् सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहः चतुर्लक्ष उदाहृतः । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतं इष्यते ॥ ९ ॥ इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे । स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् संप्रकाशितम् ॥ १० ॥ आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रात अमृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद् ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्तु अद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥ प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम् । ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥ राजन्ते तावदन्यानि पुराणानि सतां गणे । यावद् न दृष्यते साक्षात् श्रीमद् भागवतं परम् ॥ १४ ॥ सर्ववेदान्तसारं हि श्रीभागवतमिष्यते । तद् रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्याद् रतिः क्वचित् ॥ १५ ॥ निम्नगानां यथा गङ्गा देवानामच्युतो यथा । वैष्णवानां यथा शम्भुः पुराणानां इदं तथा ॥ १६ ॥ क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्यनुत्तमा । तथा पुराणव्रातानां श्रीमद्भागवतं द्विजाः ॥ १७ ॥ (शार्दूलविक्रीडित) श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्वैष्णवानां प्रियं यस्मिन् पारमहंस्यमेकममलं ज्ञानं परं गीयते । तत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविस्कृतं तत् श्रृण्वन् विपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः ॥ १८ ॥ कस्मै येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीपः पुरा तद् रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद् रूपिणा । योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवत् राताय कारुण्यतः तच्छुद्धं विमलं विशोकममृतं सत्यं परं धीमहि ॥ १९ ॥ (अनुष्टुप्) नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय साक्षिणे । य इदं कृपया कस्मै व्याचचक्षे मुमुक्षवे ॥ २० ॥ योगीन्द्राय नमस्तस्मै शुकाय ब्रह्मरूपिणे । संसारसर्पदष्टं यो विष्णुरातममूमुचत् ॥ २१ ॥ भवे भवे यथा भक्तिः पादयोस्तव जायते । तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यतः प्रभो ॥ २२ ॥ नामसङ्कीर्तनं यस्य सर्वपाप प्रणाशनम् । प्रणामो दुःखशमनः त नमामि हरिं परम् ॥ २३ ॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Text 1 sūta uvāca yaḿ brahmā varuṇendra-rudra-marutaḥ stunvanti divyaiḥ stavair vedaiḥ sāńga-pada-kramopaniṣadair gāyanti yaḿ sāma-gāḥ dhyānāvasthita-tad-gatena manasā paśyanti yaḿ yogino yasyāntaḿ na viduḥ surāsura-gaṇā devāya tasmai namaḥ
Text 2 pṛṣṭhe bhrāmyad amanda-mandara-giri-grāvāgra-kaṇḍūyanān nidrāloḥ kamaṭhākṛter bhagavataḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ yat-saḿskāra-kalānuvartana-vaśād velā-nibhenāmbhasāḿ yātāyātam atandritaḿ jala-nidher nādyāpi viśrāmyati
Text 3 purāṇa-sańkhyā-sambhūtim asya vācya-prayojane dānaḿ dānasya māhātmyaḿ pāṭhādeś ca nibodhata
Text 4-9 brāhmaḿ daśa sahasrāṇi pādmaḿ pañcona-ṣaṣṭi ca śrī-vaiṣṇavaḿ trayo-viḿśac catur-viḿśati śaivakam daśāṣṭau śrī-bhāgavataḿ nāradaḿ pañca-viḿśati mārkaṇḍaḿ nava vāhnaḿ ca daśa-pañca catuḥ-śatam catur-daśa bhaviṣyaḿ syāt tathā pañca-śatāni ca daśāṣṭau brahma-vaivartaḿ laińgam ekādaśaiva tu catur-viḿśati vārāham ekāśīti-sahasrakam skāndaḿ śataḿ tathā caikaḿ vāmanaḿ daśa kīrtitam kaurmaḿ sapta-daśākhyātaḿ mātsyaḿ tat tu catur-daśa ekona-viḿśat sauparṇaḿ brahmāṇḍaḿ dvādaśaiva tu evaḿ purāṇa-sandohaś catur-lakṣa udāhṛtaḥ tatrāṣṭadaśa-sāhasraḿ śrī-bhāgavataḿ iṣyate
Text 10 idaḿ bhagavatā pūrvaḿ brahmaṇe nābhi-pańkaje sthitāya bhava-bhītāya kāruṇyāt samprakāśitam
Text 11-12 ādi-madhyāvasāneṣu vairāgyākhyāna-saḿyutam hari-līlā-kathā-vrātā- mṛtānandita-sat-suram sarva-vedānta-sāraḿ yad brahmātmaikatva-lakṣaṇam vastv advitīyaḿ tan-niṣṭhaḿ kaivalyaika-prayojanam
Text 13 prauṣṭhapadyāḿ paurṇamāsyāḿ hema-siḿha-samanvitam dadāti yo bhāgavataḿ sa yāti paramāḿ gatim
Text 14 rājante tāvad anyāni purāṇāni satāḿ gaṇe yāvad bhāgavataḿ naiva śrūyate 'mṛta-sāgaram
Text 15 sarva-vedānta-sāraḿ hi śrī-bhāgavatam iṣyate tad-rasāmṛta-tṛptasya nānyatra syād ratiḥ kvacit
Text 16 nimna-gānāḿ yathā gańgā devānām acyuto yathā vaiṣṇavānāḿ yathā śambhuḥ purāṇānām idam tathā
Text 17 kṣetrāṇāḿ caiva sarveṣāḿ yathā kāśī hy anuttamā tathā purāṇa-vrātānāḿ śrīmad-bhāgavataḿ dvijāḥ
Text 18 śrīmad-bhāgavataḿ purāṇam amalaḿ yad vaiṣṇavānāḿ priyaḿ yasmin pāramahaḿsyam ekam amalaḿ jñānaḿ paraḿ gīyate tatra jñāna-virāga-bhakti-sahitaḿ naiṣkarmyam āviskṛtaḿ tac chṛṇvan su-paṭhan vicāraṇa-paro bhaktyā vimucyen naraḥ
Text 19 kasmai yena vibhāsito 'yam atulo jñāna-pradīpaḥ purā tad-rūpeṇa ca nāradāya munaye kṛṣṇāya tad-rūpiṇā yogīndrāya tad-ātmanātha bhagavad-rātāya kāruṇyatas tac chuddhaḿ vimalaḿ viśokam amṛtaḿ satyaḿ paraḿ dhīmahi
Text 20 namas tasmai bhagavate vāsudevāya sākṣiṇe ya idam kṛpayā kasmai vyācacakṣe mumukṣave
Text 21 yogīndrāya namas tasmai śukāya brahma-rūpiṇe saḿsāra-sarpa-daṣṭaḿ yo viṣṇu-rātam amūmucat
Text 22 bhave bhave yathā bhaktiḥ pādayos tava jāyate tathā kuruṣva deveśa nāthas tvaḿ no yataḥ prabho
Text 23 nāma-sańkīrtanaḿ yasya sarva-pāpa praṇāśanam praṇāmo duḥkha-śamanas taḿ namāmi hariḿ param
Стих 1
Сута Госвами сказал: Я в почтении склоняюсь перед Личностью Бога, Верховным Господом, которого славят Брахма, Варуна, Индра, Рудра и Маруты, воспевая трансцендентные гимны и декламируя Веды со всеми их дополнительными разделами, падакрамами и Упанишадами. Я кланяюсь Господу, для которого всегда поют чтецы «Сама-веды» и которого созерцают в уме совершенные йоги, вошедшие в транс и полностью погрузившиеся в размышления о Нем. Я выражаю почтение Верховному Господу, пределов величия которого не знают ни полубоги, ни демоны.
Стих 2
Когда Верховный Господь явился в облике Господа Курмы, черепахи, то острые камни с огромной, вращавшейся горы Мандара скребли Его спину, и это почесывание усыпило Господа. Пусть ветры, поднявшиеся от дыхания этого спящего Господа, защищают всех вас. С тех самых пор и по сей день океанские приливы и отливы, то набегая на берег, то откатываясь назад, сохраняют ритм, заданный дыханием Господа.
КОММЕНТАРИЙ: Зуд на коже иногда можно успокоить, подув на зудящее место. Шрила Бхактисиддханта Сарасвати Тхакур объясняет, что, подобно этому, дыхание Верховной Личности Бога может унять зуд в умах философов-эмпириков, а также зуд в материальных чувствах обусловленных душ, погруженных в чувственные наслаждения. Таким образом, медитируя на подобное ветру дыхание Господа Курмы — воплощения Господа в образе черепахи, — все живые существа смогут избавиться от ощущения неполноты, порождаемого пребыванием в материальном мире, и подняться на духовный уровень — уровень освобождения. Нужно просто позволить играм Господа Курмы, словно благодатному ветру, ворваться в свое сердце, и тогда каждый наверняка обретет духовное счастье и умиротворение.
Стих 3
Теперь послушайте о том, из скольких стихов состоит каждая пурана. Затем вы услышите о главной теме и цели «Бхагавата-пураны», о том, как ее нужно дарить и какое благо приносит такой дар, а также о ценности слушания и декламирования этого произведения.
КОММЕНТАРИЙ: «Шримад-Бхагаватам» — лучшая из всех Пуран. Шрила Вишванатха Чакраварти Тхакур объясняет, что сейчас будут упомянуты другие пураны, подобно тому как имена сановников из свиты царя тоже упоминают, когда прославляют царя.
Стихи 4-9
«Брахма-пурана» состоит из десяти тысяч стихов, «Падма-пурана» — из пятидесяти пяти тысяч, «Шри Вишну-пурана» — из двадцати трех тысяч, «Шивапурана» — из двадцати четырех тысяч, а «ШримадБхагаватам» — из восемнадцати тысяч. В «Нарадапуране» двадцать пять тысяч стихов, в «Маркандеяпуране» — девять тысяч, в «Агни-пуране» — пятнадцать тысяч четыреста, в «Бхавишья-пуране» — четырнадцать тысяч пятьсот, в «Брахма-вайварта-пуране» — восемнадцать тысяч, а в «Линга-пуране» — одиннадцать тысяч. «Вараха-пурана» содержит двадцать четыре тысячи стихов, «Сканда-пурана» — восемьдесят одну тысячу сто, «Вамана-пурана» — десять тысяч, «Курмапурана» — семнадцать тысяч, «Матсья-пурана» — четырнадцать тысяч, «Гаруда-пурана» — девятнадцать тысяч, а «Брахманда-пурана» — двенадцать тысяч. Таким образом, во всех Пуранах вместе взятых содержится четыреста тысяч стихов. Восемнадцать тысяч из этих стихов, как уже было сказано, принадлежат прекрасному «Бхагаватам».
КОММЕНТАРИЙ: Шрила Джива Госвами приводит следующую цитату из «Матсья-пураны»: аштадаша пуранани кртва сатйавати-сутах «Составив восемнадцать пуран, Вьясадева, сын Сатьявати, написал „Махабхарату“, в которой заключена суть всех Пуран. В ней более ста тысяч стихов, раскрывающих все темы Вед. В ней также содержится рассказ о Господе Рамачандре, поведанный Валмики. Историю эту, состоявшую изначально из миллиарда стихов, рассказал Господь Брахма. Позже Нарада пересказал эту „Рамаяну“ Валмики, а тот поведал ее всему миру, чтобы люди смогли достигать поставленных целей — обретать праведность, удовлетворять свои чувства и процветать в этом мире. Общее количество стихов во всех Пуранах и Итихасах (исторических хрониках), известных человечеству, составляет пятьсот двадцать пять тысяч». Шрила Вишванатха Чакраварти Тхакур отмечает, что в третьей главе Первой песни, после того как Сута Госвами перечисляет воплощения Бога, он добавляет важную фразу: кршнас ту бхагаван свайам — «Однако изначальная Личность Бога — это Кришна». Подобно этому, перечислив все пураны, Шри Сута Госвами вновь упоминает «Шримад-Бхагаватам», чтобы подчеркнуть его главенствующее положение среди Пуран.
Стих 10
Впервые Верховный Господь поведал весь «ШримадБхагаватам» Господу Брахме. В то время Брахма, охваченный страхом перед материальным существованием, сидел на лотосе, который вырос из пупка Господа.
КОММЕНТАРИЙ: Господь Кришна открыл Брахме «Шримад-Бхагаватам» еще до сотворения этой вселенной, на что указывает здесь слово пурвам. В первом стихе «ШримадБхагаватам» также говорится: тене брахма хрда йа ади-кавайе — «Господь Кришна вложил в сердце Господа Брахмы совершенное знание». Обусловленные души способны воспринимать лишь временные объекты, которые создаются, существуют в течение какого-то времени и затем разрушаются, поэтому им трудно по-настоящему понять, что «Шримад-Бхагаватам» — это духовное, трансцендентное произведение, неотличное от Абсолютной Истины. В «Мундака-упанишад» (1.1.1) утверждается: брахма деванам пратхамах самбабхува вишвасйа карта бхуванасйа гопта са брахма-видйам сарва-видйа-пратиштхам атхарвайа джйештха-путрайа праха «Первым из полубогов появился на свет Брахма. Он творец вселенной и ее защитник. Он передал науку о душе — основу всех других видов знания — своему старшему сыну Атхарве». Однако, несмотря на свое возвышенное положение, даже Брахма боится попасть под влияние иллюзорной энергии Господа. Влияние этой энергии кажется практически непреодолимым. Однако Господь Чайтанья был настолько милостив, что, проповедуя на востоке и юге Индии, свободно раздавал сознание Кришны всем и каждому, побуждая всех встреченных Им людей учить других философии «Бхагавадгиты». Господь Чайтанья, который является Самим Кришной, воодушевлял людей, говоря: «Я приказываю тебе учить людей тому, чему учил Господь Кришна, и так спасти эту страну. Я Сам заверяю тебя, что волны майи никогда не помешают тебе на твоем пути» (Ч.-ч., Мадхья, 7.128). Если мы прекратим совершать грехи и будем постоянно участвовать в движении санкиртаны Чайтаньи Махапрабху, все наши мирские дела и усилия в проповеди непременно увенчаются успехом.
Стихи 11-12
С начала до конца «Шримад-Бхагаватам» полон рассказов, пробуждающих отречение от материальной жизни, а также нектарных повествований об играх Господа Хари, которые даруют блаженство чистым преданным и полубогам. «Бхагаватам» содержит в себе суть философии веданты, ибо его главной темой является Абсолютная Истина, высшая реальность, единственная в своем роде и при этом неотличная от души. Цель «Шримад-Бхагаватам» — чистое преданное служение этой Высшей Истине.
КОММЕНТАРИЙ: Ваирагйа, или отречение от мира, означает отказ от всего, что не связано с Абсолютной Истиной. Чистые преданные и полубоги черпают блаженство в нектарных повествованиях о духовных играх Господа, которые представляют собой квинтэссенцию ведического знания. Подчеркивая бренную, преходящую природу материального бытия, Веды убедительно отрицают то, что материальные вещи в конечном счете реальны. Высшая цель человека — это васту, реальное бытие, которое является адвитийам, т.е. единственным в своем роде. Единственно реальная Абсолютная Истина, о которой говорится здесь, — это трансцендентная личность, не имеющая ничего общего с мирскими категориями и качествами, присущими личностям материального мира — бледного подобия реальности. Таким образом, конечная цель «Шримад-Бхагаватам» — научить искреннего читателя любви к Богу. Господь Кришна — высший объект любви в этом мире, ибо Господь обладает вечными, трансцендентными качествами. Красота этого мира — всего лишь тусклое отражение безграничной красоты Господа. «Шримад-Бхагаватам» настойчиво и бескомпромиссно утверждает славу Абсолютной Истины и потому является высшим духовным произведением, которое может в полной мере наградить читателя сладчайшим нектаром любви к Кришне, позволив ему обрести полное сознание Кришны.
Стих 13
Если в день полнолуния месяца бхадра человек поместит «Шримад-Бхагаватам» на золотой трон и подарит его кому-либо, он достигнет высшей трансцендентной цели.
КОММЕНТАРИЙ: «Шримад-Бхагаватам» следует помещать на золотой трон, потому что это царь всех писаний. В день полнолуния месяца бхадра Солнце, которое сравнивают с этим царем всех писаний, находится в созвездии Льва и кажется восседающим на высоком царском троне. (Согласно астрологии, в созвездии Льва Солнце находится в экзальтации.) Так человек может без колебаний поклоняться «ШримадБхагаватам», высшему духовному писанию.
Стих 14
Все остальные пураны блещут в собрании праведных преданных только до тех пор, пока преданные не услышат «Шримад-Бхагаватам».
КОММЕНТАРИЙ: Другие ведические произведения и священные писания остальных стран сохраняют свою значимость в жизни человека только до тех пор, пока он не услышит и не поймет «Шримад-Бхагаватам». «Бхагаватам» — это океан нектара и высшее из всех священных писаний. Если люди будут с верой слушать его, пересказывать и распространять, то мир очистится и все другие книги поблекнут на его фоне.
Стих 15
«Шримад-Бхагаватам» провозглашен квинтэссенцией всей философии веданты. Тот, кто отведал его нектарного вкуса, никогда не станет интересоваться другими произведениями.
Стих 16
Точно так же, как Ганга — это величайшая из всех рек, Господь Ачьюта — высший из богов, а Господь Шамбху [Шива] — лучший из вайшнавов, так же и «Шримад-Бхагаватам» — величайшая из всех Пуран.
Стих 17
О брахманы, подобно тому как город Каши — величайшее из всех святых мест, так и «ШримадБхагаватам» — высшая среди всех Пуран.
Стих 18
«Шримад-Бхагаватам» — это безупречная пурана. «Бхагаватам» очень дорог вайшнавам, поскольку описывает высшее, абсолютно чистое знание, предназначенное для парамахамс. Он раскрывает способы освобождения от материальной деятельности и описывает пути трансцендентного знания, отречения от мира и преданности. Любой, кто старательно пытается постичь «Шримад-Бхагаватам», кто должным образом слушает и с преданностью пересказывает его, обретает полное освобождение.
КОММЕНТАРИЙ: Поскольку «Шримад-Бхагаватам» никак не осквернен гунами материальной природы, он обладает необычайной духовной красотой и потому очень дорог чистым преданным Господа. Слово парамахамсйам указывает на то, что даже полностью освобожденные души жаждут слушать и пересказывать «Шримад-Бхагаватам». Те, кто пытается обрести освобождение, должны с верой служить этому писанию, слушая и пересказывая его с верой и преданностью.
Стих 19
Я медитирую на эту безупречно чистую Высшую Абсолютную Истину, которая свободна от страданий и смерти. Именно Она на заре творения Сама вручила Брахме этот несравненный светоч знания. Брахма передал это знание мудрецу Нараде, а тот — Кришне-Двайпаяне Вьясе. Шрила Вьяса раскрыл «Бхагаватам» величайшему из мудрецов, Шукадеве Госвами, а Шукадева милостиво поведал его Махарадже Парикшиту.
КОММЕНТАРИЙ: В первом стихе «Шримад-Бхагаватам» говорится: сатйам парам дхимахи — «Я медитирую на Высшую Истину». И теперь, в самом конце этого величественного трансцендентного писания, Сута Госвами повторяет те же самые благоприятные звуки. Слова тадрупена, тад-рупина и тад-атмана ясно указывают в этом стихе на то, что вначале Сам Господь Кришна поведал «Шримад-Бхагаватам» Брахме, а затем Он же продолжал передавать это знание устами Нарады Муни, Двайпаяны Вьясы, Шукадевы Госвами и других великих мудрецов. Другими словами, когда бы святые преданные ни пересказывали «Шримад-Бхагаватам», следует понимать, что это Сам Господь Кришна устами Своих чистых представителей раскрывает Абсолютную Истину. И любой, кто со смирением слушает это писание от истинных преданных Господа, поднимается над своей обусловленностью и обретает способность медитировать на Абсолютную Истину и служить Ей.
Стих 20
Мы в почтении склоняемся перед Верховной Личностью Бога, Господом Васудевой, вездесущим свидетелем, который милостиво объяснил эту науку жаждавшему освобождения Брахме.
Стих 21
Я в смирении склоняюсь перед Шри Шукадевой Госвами, лучшим из мудрецов-мистиков, в чьей личности воплотилась Сама Абсолютная Истина. Это он спас Махараджу Парикшита, ужаленного змеей материального существования.
КОММЕНТАРИЙ: Здесь Сута Госвами склоняется перед своим духовным учителем, Шукадевой Госвами. Шрила Вишванатха Чакраварти Тхакур поясняет, что, подобно Арджуне, который был введен в материальную иллюзию, чтобы могла быть рассказана «Бхагавад-гита», царь Парикшит, чистый, освобожденный преданный Господа, был проклят и принял смерть только для того, чтобы мог быть рассказан «Шримад-Бхагаватам». На самом деле Махараджа Парикшит — вишну-рата, он вечно пребывает под защитой Господа. Шукадева Госвами освободил царя от его так называемой иллюзии, чтобы показать миру, сколь милостивы чистые преданные и сколь возвышающе действует общение с ними.
Стих 22
О Господь богов, о повелитель, пожалуйста, жизнь за жизнью даруй нам возможность чистого преданного служения Твоим лотосным стопам.
Стих 23
Я в почтении склоняюсь перед Верховным Господом, Хари, ибо совместное пение Его имен уничтожает все грехи, а поклоны, принесенные Ему, устраняют все материальные страдания.
Так заканчивается комментарий смиренных слуг А.Ч. Бхактиведанты Свами Прабхупады к тринадцатой главе Двенадцатой песни «Шримад-Бхагаватам», которая называется «Слава „Шримад-Бхагаватам“».
Перевод Двенадцатой песни был завершен в воскресенье, 18 июля 1982 года, в Гейнсвилле, штат Флорида.
КОНЕЦ ДВЕНАДЦАТОЙ ПЕСНИ КОНЕЦ ПУРАНЫ
Заключение
Мы в глубоком почтении склоняемся к лотосным стопам Его Божественной Милости Ом Вишнупады Парамахамсы Паривраджакачарьи Аштоттарашаты Шри Шримад Бхактиведанты Свами Прабхупады и, по его милости, кланяемся шести Госвами Вриндавана, Господу Чайтанье и Его вечным спутникам, а также Шри Шри Радхе-Кришне и высшему трансцендентному писанию, «Шримад-Бхагаватам». По беспричинной милости Шрилы Прабхупады мы смогли приблизиться к лотосным стопам Шрилы Бхактисиддханты Сарасвати Тхакура, Шрилы Дживы Госвами, Шрилы Вишванатхи Чакраварти Тхакура, Шрилы Шридхары Свами и других великих ачарьев — учителей вайшнавов. Внимательно изучив комментарии этих освобожденных душ, мы смиренно попытались завершить перевод и комментирование «ШримадБхагаватам». Мы всего лишь ничтожные слуги нашего духовного учителя, Шрилы Прабхупады, и только по его милости мы получили позволение служить ему, работая над «Шримад-Бхагаватам».
Прабхупада явился в этот мир в 1896 году в Калькутте (Индия). Там же, в Калькутте, в 1922 году он впервые встретился со своим духовным учителем, Шрилой Бхактисиддхантой Сарасвати Госвами. Бхактисиддханте Сарасвати, выдающемуся религиозному философу и основателю шестидесяти четырех Гаудия-матхов (вайшнавских храмов, монастырей и проповеднических центров), понравился образованный молодой человек, и он убедил его посвятить свою жизнь распространению ведического знания. Так он стал духовным учителем Шрилы Прабхупады, который одиннадцать лет спустя получил от него официальное посвящение в ученики. При первой же их встрече Шрила Бхактисиддханта Сарасвати Тхакур попросил Шрилу Прабхупаду распространять ведическое знание на английском языке. В последующие годы Шрила Прабхупада участвовал в деятельности Гаудия-матхов, написал комментарий к «Бхагавад-гите», а в 1944 году в одиночку начал выпускать журнал на английском языке под названием «Бэк ту Годхед» («Обратно к Богу»), выходивший два раза в месяц. В настоящее время журнал «Бэк ту Годхед» продолжают выпускать последователи Шрилы Прабхупады. В 1950 году Шрила Прабхупада отошел от семейной жизни, приняв ванапрастху, чтобы отдавать еще больше времени изучению и написанию духовной литературы. Он поселился в священном городе Вриндаване, где жил в очень скромной обстановке в знаменитом храме Радхи-Дамодары. В течение ряда лет Шрила Прабхупада был полностью поглощен литературными занятиями. В 1959 году он отрекся от мира, приняв санньясу. Именно в храме Радхи-Дамодары Шрила Прабхупада начал работу над своим шедевром — многотомным переводом и комментарием к «ШримадБхагаватам» («Бхагавата-пуране»), классическому философскому произведению на санскрите, состоящему из восемнадцати тысяч стихов. Там же он написал небольшую книгу «Легкое путешествие на другие планеты». Опубликовав первые три тома «Шримад-Бхагаватам», Шрила Прабхупада в 1965 году отправился в США, чтобы исполнить миссию, возложенную на него духовным учителем. В последующие годы он выпустил более пятидесяти томов переводов с комментариями и авторитетных изложений индийских классических трудов по философии и религии. В сентябре 1965 года, когда Шрила Прабхупада на грузовом судне прибыл в Нью-Йорк, он не имел практически никаких средств. Прожив в США почти год и преодолев немало препятствий, он в июле 1966 года основал Международное общество сознания Кришны (ИСККОН). Когда он покинул этот мир (14 ноября 1977 года), общество, основанное им, представляло собой всемирную конфедерацию, состоящую из более чем ста храмов, ашрамов, школ, институтов и сельскохозяйственных общин. В 1972 году он ввел на Западе ведическую систему начального и среднего образования, основав в Далласе гурукулу. Впоследствии подобные школы были открыты не только в США, но и в других странах. Кроме того, Шрила Прабхупада был вдохновителем строительства нескольких больших международных культурных центров в Индии. В Шридхаме Майяпуре (Западная Бенгалия) его последователи возводят духовный город, в центре которого будет возвышаться величественный храм. Осуществление этого грандиозного проекта займет десятки лет. Во Вриндаване построены храм КришныБаларамы, гостиница для паломников со всего мира, школа (гурукула); там же находится мемориальный комплекс Шрилы Прабхупады (самадхи и музей). Крупные храмы и культурные центры ИСККОН есть также в Дели, Мумбай (Бомбее) и многих других городах Индии. Однако самое важное из того, что Шрила Прабхупада оставил людям, — это его книги. Высоко ценимые учеными за их авторитетность, глубину и ясность изложения, они служат учебниками во многих колледжах и университетах. Его труды переведены более чем на восемьдесят языков. «Бхактиведанта бук траст» (издательство, основанное им в 1972 году) является самым большим издательством в мире, публикующим книги по индийской философии и религии. Всего за двенадцать лет, невзирая на свой преклонный возраст, Шрила Прабхупада объехал вокруг света четырнадцать раз, читая лекции на всех пяти континентах. Но, несмотря на предельную занятость, он никогда не прекращал писать книги. Произведения Шрилы Прабхупады составляют подлинную энциклопедию ведической философии, религии, литературы и культуры.
ПРИЛОЖЕНИЯ: Слава Шримад Бхагаватам श्रीमद्भागवतपुराणम्/माहात्म्य (पाद्मे) श्रीमद्भागवतपुराणम्/माहात्म्य (पाद्मे)/अध्यायः ०१ श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् - प्रथमोऽध्यायः नारदसनकादिसमागमः, नारदकर्तृकं भक्तिज्ञानवैराग्य वृत्तान्तनिवेदनं च - (अनुष्टुप्) सच्चिदानन्दरूपाय विश्वोत्पत्त्यादिहेतवे । तापत्रविनाशाय श्रीकृष्णाय वयं नुमः ॥ १ ॥ (वसंततिलका) यं प्रव्रजन्तमनुपेत्यमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । पुत्रेति तन्मयतया तववोऽभिनेदुः तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥ (अनुष्टुप्) नैमिषे सूतं आसीनं अभिवाद्य महामतिम् । कथामृत रसास्वाद कुशलः शौनकोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥ शौनक उवाच - अज्ञानध्वान्तविध्वंस कोटिसूर्यसमप्रभ । सूताख्याहि कथासारं मम कर्णरसायनम् ॥ ४ ॥ भक्तिज्ञानविरागाप्तो विवेको वर्धते महान् । मायामोहनिरासश्च वैष्णवैः क्रियते कथम् ॥ ५ ॥ इह घोरे कलौ प्रायो जीवश्चासुरतां गतः । क्लेशाक्रान्तस्य तस्यैव शोधने किं परायणम् ॥ ६ ॥ श्रेयसां यद् भवेत् श्रेयः पावनानां च पावनम् । कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत् साधनं तद्वदाधुना ॥ ७ ॥ चिन्तामणिर्लोकसुखं सुरद्रुः स्वर्गसंपदम् । प्रयच्छति गुरुः प्रीतो वैकुण्ठं योगिदुर्लभम् ॥ ८ ॥ सूत उवाच - प्रीतिः शौनक चित्ते ते ह्यतो वच्मि विचार्य च । सर्वसिद्धान्त निष्पन्नं संसरभयनाशनम् ॥ ९ ॥ भक्त्योघवर्धनं यच्च कृष्णसंतोषहेतुकम् । तदहं तेऽभिधास्यामि सावधानतया श्रृणु ॥ १० ॥ कालव्यालमुखाग्रास त्रासनिर्णाशहेतवे । श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कलौ कीरेण भाषितम् ॥ ११ ॥ एतस्माद् अपरं किंचिद् मनःशुद्ध्यै न विद्यते । जन्मान्तरे भवेत् पुण्यं तदा भागवतं लभेत् ॥ १२ ॥ परीक्षिते कथां वक्तुं सभायां संस्थिते शुके । सुधाकुंभं गृहीत्वैव देवास्तत्र समागमन् ॥ १३ ॥ शुकं नत्वावदन् सर्वे स्वकार्यकुशलाः सुराः । कथासुधां प्रयच्छस्व गृहीत्वैव सुधां इमाम् ॥ १४ ॥ एवं विनिमये जाते सुधा राज्ञा प्रपीयताम् । प्रपास्यामो वयं सर्वे श्रीमद्भागवतामृतम् ॥ १५ ॥ क्व सुधा क्व कथा लोके क्व काचः क्व मणिर्महान् । ब्रह्मरातो विचार्यैवं तदा देवाञ्जहास ह ॥ १६ ॥ अभक्तान् तांश्च विज्ञाय न ददौ स कथामृतम् । श्रीमद्भागवती वार्ता सुराणां अपि दुर्लभा ॥ १७ ॥ राज्ञो मोक्षं तथा वीक्ष्य पुरा धातापि विस्मितः । सत्यलोक तुलां बद्ध्वा तोलयत् साधनान्यजः ॥ १८ ॥ लघून्यन्यानि जातानि गौरवेण इदं महत् । तदा ऋषिगणाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः ॥ १९ ॥ मेनिरे भगवद्रूपं शास्त्रं भागवतं कलौ । पठनात् श्रवणात् सद्यो वैकुण्ठफलदायकम् ॥ २० ॥ सप्ताहेन श्रुतं चैतत् सर्वथा मुक्तिदायकम् । सनकाद्यैः पुरा प्रोक्तं नारदाय दयापरैः ॥ २१ ॥ यद्यपि ब्रह्मसंबंधात् श्रुतमेतत् सुरर्षिणा । सप्ताहश्रवणविधिः कुमारैस्तस्य भाषितः ॥ २२ ॥ शौनक उवाच - लोकविग्रहमुक्तस्य नारदस्यास्थिरस्य च । विधिश्रवे कुतः प्रीतिः संयोगः कुत्र तैः सह ॥ २३ ॥ सूत उवाच - अत्र ते कीर्तयिष्यामि भक्तियुक्तं कथानकम् । शुकेन मम यत्प्रोक्तं रहः शिष्यं विचार्य च ॥ २४ ॥ एकदा हि विशालायां चत्वार ऋषयोऽमलाः । सत्सङ्गार्थं समायाता ददृशुस्तत्र नारदम् ॥ २५ ॥ कुमाराः ऊचुः - कथं ब्रह्मन् दीनमुखं कुतश्चिन्तातुरो भवान् । त्वरितं गम्यते कुत्र कुतश्चागमनं तव ॥ २६ ॥ इदानीं शून्यचित्तोऽसि गतवित्तो यथा जनः । तवेदं मुक्तसङ्गस्य नोचितं वद कारणम् ॥ २७ ॥ नारद उवाच - अहं तु पृथिवीं यातो ज्ञात्वा सर्वोत्तममिति । पुष्करं च प्रयागं च काशीं गोदावरीं तथा ॥ २८ ॥ हरिक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं श्रीरङ्गं सेतुबन्धनम् । एवमादिषु तीर्थेषु भ्रममाण इतस्ततः ॥ २९ ॥ नापश्यं कुत्रचित् शर्म मनस्संतोषकारकम् । कलिनाधर्ममित्रेण धरेयं बाधिताधुना ॥ ३० ॥ सत्यं नास्ति तपः शौचं दया दानं न विद्यते । उदरंभरिणो जीवा वराकाः कूटभाषिणः ॥ ३१ ॥ मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या हि उपद्रुताः । पाखण्डनिरताः संतो विरक्ताः सपरिग्रहाः ॥ ३२ ॥ तरुणीप्रभुता गेहे श्यालको बुद्धिदायकः । कन्याविक्रयिणो लोभाद् दंपतीनां च कल्कनम् ॥ ३३ ॥ आश्रमा यवनै रुद्धाः तीर्थानि सरितस्तथा । देवतायतनान्यत्र दुष्टैः नष्टानि भूरिशः ॥ ३४ ॥ न योगी नैव सिद्धो वा न ज्ञानी सत्क्रियो नरः । कलिदावानलेनाद्य साधनं भस्मतां गतम् ॥ ३५ ॥ अट्टशूला जनपदाः शिवशूला द्विजातयः । कामिन्यः केशशूलिन्यः संभवन्ति कलौ इह ॥ ३६ ॥ एवं पश्यन् कलेर्दोषान् पर्यटन् अवनीं अहम् । यामुनं तटमापन्नो यत्र लीला हरेरभूत् ॥ ३७ ॥ तत्राश्चर्यं मया दृष्टं श्रूयतां तन्मुनीश्वराः । एका तु तरुणी तत्र निषण्णा खिन्नमानसा ॥ ३८ ॥ वृद्धौ द्वौ पतितौ पार्श्वे निःश्वसन्तौ अचेतनौ । शुश्रूषन्ती प्रबोधन्ती रुदती च तयोः पुरः ॥ ३९ ॥ दशदिक्षु निरीक्षन्ती रक्षितारं निजं वपुः । वीज्यमाना शतस्त्रीभिः बोध्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ ४० ॥ दृष्ट्वा दुराद् गतः सोऽहं कौतुकेन तदन्तिकम् । मां दृष्ट्वा चोत्थिता बाला विह्वला चाब्रवीद् वचः ॥ ४१ ॥ बालोवाच - भो भोः साधो क्षणं तिष्ठ मच्चिन्तामपि नाशय । दर्शनं तव लोकस्य सर्वथाघहरं परम् ॥ ४२ ॥ बहुधा तव वाक्येन दुःखशान्तिर्भविष्यति । यदा भाग्यं भवेद् भूरि भवतो दर्शनं तदा ॥ ४३ ॥ नारद उवाच - कासि त्वं कौ इमौ चेमा नार्यः काः पद्मलोचनाः । वद देवि सविस्तारं स्वस्य दुःखस्य कारणम् ॥ ४४ ॥ बालोवाच - अहं भक्तिरिति ख्याता इमौ मे तनयौ मतौ । ज्ञानवैराग्य नामानौ कालयोगेन जर्जरौ ॥ ४५ ॥ गङ्गाद्या स्मरितश्चेमा मत्सेवार्थं समागताः । तथापि न च मे श्रेयः सेवितायाः सुरैरपि ॥ ४६ ॥ इदानीं श्रुणु मद्वार्तां सचित्तस्त्वं तपोधन । वार्ता मे वितताप्यस्ति तां श्रुत्वा सुखमावह ॥ ४७ ॥ उत्पन्ना द्रविडे साहं वृद्धिं कर्नाटके गता । क्वचित् क्वचित् महाराष्ट्रे गुर्जरे जीर्णतां गता ॥ ४८ ॥ तत्र घोर कलेर्योगात् पाखण्डैः खण्डिताङ्गका । दुर्बलाहं चिरं याता पुत्राभ्यां सह मन्दताम् ॥ ४९ ॥ वृन्दावनं पुनः प्राप्य नवीनेव सुरूपिणी । जाताहं उवती सम्यक् श्रेष्ठरूपा तु सांप्रतम् ॥ ५० ॥ इमौ तु शयितौ अत्र सुतौ मे क्लिश्यतः श्रमात् । इदं स्थानं परित्यज्य विदेशं गम्यते मया ॥ ५१ ॥ जरठत्वं समायातौ तेन दुःखेन दुःखिता । साहं तु तरुणी कस्मात् सुतौ वृद्धौ इमौ कुतः ॥ ५२ ॥ प्रयाणां सहचारित्वात् वैपरीत्यं कुतः स्थितम् । घटते जरठा माता तरुणौ तनयौ इति ॥ ५३ ॥ अतः शोचामि चात्मानं विस्मयाविष्टमानसा । वद योगनिधे धीमन् कारणं चात्र किं भवेत् ॥ ५४ ॥ नारद उवाच - ज्ञानेनात्मनि पश्यामि सर्वं एतत् तवानघे । न विषादः त्वया कार्यो हरिः शं ते करिष्यति ॥ ५५ ॥ सूत उवाच - क्षणमात्रेण तज्ज्ञात्वा वाक्यं ऊचे मुनीश्वरः ॥ ५६ ॥ नारद उवाच - श्रुणुषु अवहिता बाले योगोऽयं दारुणा कलिः । तेन लुप्तः सदाचारो योगमार्गः तपांसि च ॥ ५७ ॥ जना अघासुरायन्ते शाठ्यदुष्कर्मकारिणः । इह सन्तो विषीदन्ति प्रहृष्यन्ति हि असाधवः । धत्ते धैर्यं तु यो धीमान् स धीरः पण्डितोऽथवा ॥ ५८ ॥ अस्पृश्यान् अवलोक्येयं शेषभारकरी धरा । वर्षे वर्षे क्रमात् जाता मंगलं नापि दृश्यते ॥ ५९ ॥ न त्वामपि सुतैः साकं कोऽपि पश्यति सांप्रतम् । उपेक्षितानुरागान्धैः जर्जरत्वेन संस्थिता ॥ ६० ॥ वृन्दावनस्य संयोगात् पुनस्त्वं तरुणी नवा । धन्यं वृन्दावनं तेन भक्तिः नृत्यति यत्र च ॥ ६१ ॥ अत्रेमौ ग्राहकाभावात् न जरामपि मुञ्चतः । किञ्चित् आत्मसुखेनेह प्रसुप्तिः मन्यतेऽनयोः ॥ ६२ ॥ भक्तिरुवाच - कथं परीक्षिता राज्ञा स्थापितो ह्यशुचिः कलिः । प्रवृत्ते तु कलौ सर्वसारः कुत्र गतो महान् ॥ ६३ ॥ करुणापरेण हरिणापि अधर्म कथमीक्ष्यते । इमं मे संशयं छिन्धि त्वद्वाचा सुखितास्म्यहम् ॥ ६४ ॥ नारद उवाच - यदि पृष्टस्त्वया बाले प्रेमतः श्रवणं कुरु । सर्वं वक्ष्यामि ते भद्रे कश्मलं ते गमिष्यति ॥ ६५ ॥ यदा मुकुन्दो भगवान् क्ष्मां त्यक्त्वा स्वपदं गतः । तद्दिनात् कलिरायातः सर्वसाधनबाधकः ॥ ६६ ॥ दृष्टो दिग्विजये राज्ञा दीनवत् शरणं गतः । न मया मारणीयोऽयं सारंग इव सरभुक् ॥ ६७ ॥ यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । तत्फलं लभते सम्यक् कलौ केशवकीर्तनात् ॥ ६८ ॥ एकाकारं कलिं दृष्ट्वा सारवत्सारनीरसम् । विष्णुरातः स्थापितवान् कलिजानां सुखाय च ॥ ६९ ॥ कुकर्माचरनात्सारः सर्वतो निर्गतोऽधुना । पदार्थाः संस्थिता भूमौ बीजहीनास्तुषा यथा ॥ ७० ॥ विप्रैर्भागवती वार्ता गेहे गेहे जने जने । कारिता कणलोभेन कथासारस्ततो गतः ॥ ७१ ॥ अत्युग्रभूरिकर्माणो नास्तिका रौरवा जनाः । तेऽपि तिष्ठन्ति तीर्थेषु तीर्थसारस्ततो गतः ॥ ७२ ॥ कामक्रोध महालोभ तृष्णाव्याकुलचेतसः । तेऽपि तिष्ठन्ति तपसि तपःसारस्ततो गतः ॥ ७३ ॥ मनसश्चाजयात् लोभाद् दंभात् पाखण्डसंश्रयात् । शास्त्रान् अभ्यसनाच्चैव ध्यानयोगफलं गतम् ॥ ७४ ॥ पण्डितास्तु कलत्रेण रमन्ते महिषा इव । पुत्रस्योत्पादने दक्षा अदक्षा मुक्तिसाधने ॥ ७५ ॥ न हि वैष्णवता कुत्र संप्रदायपुरःसरा । एवं प्रलयतां प्राप्तो वस्तुसारः स्थले स्थले ॥ ७६ ॥ अयं तु युगधर्मो हि वर्तते कस्य दूषणम् । अतस्तु पुण्डरीकाक्षः सहते निकटे स्थितः ॥ ७७ ॥ सूत उवाच - इति तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयं परमं गता । भक्तिरूचे वचो भूयः श्रूयतां तच्च शौनक ॥ ७८ ॥ भक्तिरुवाच - सुरर्षे त्वं हि धन्योऽसि मद्भाग्येन समागतः । साधूनां दर्शनं लोके सर्वसिद्धिकरं परम् ॥ ७९ ॥ (मालिनी) जयति जयति मायां यस्य कायाधवस्ते वचनरचनमेकं केवलं चाकलय्य । ध्रुवपदमपि यातो यत्कृपातो ध्रुवोऽयं सकलकुशलपात्रं ब्रह्मपुत्रं नतास्मि ॥ ८० ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये भक्तिनारदसमागमो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/माहात्म्य (पाद्मे)/अध्यायः ०२ श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् - द्वितीयोऽध्यायः भक्तेः क्लेशनिवृत्तये नारदस्य उद्योगः नारद उवाच - (अनुष्टुप्) वृथा खेदयसे बाले अहो चिन्तातुरा कथम् । श्रीकृष्णचरणाम्भोजं स्मर दुःखं गमिष्यति ॥ १ ॥ द्रौपदी च परित्राता येन कौरवकश्मलात् । पालिता गोपसुन्दर्यः स कृष्णः क्वापि नो गतः ॥ २ ॥ त्वंतु भक्तिः प्रिया तस्य सततं प्राणतोऽधिका । त्वयाऽऽहूतस्तु भगवान् याति नीचगृहेष्वपि ॥ ३ ॥ सत्यादित्रियुगे बोध वैराग्यौ मुक्तिसाधकौ । कलौ तु केवला भक्तिः ब्रह्मसायुज्यकारिणी ॥ ४ ॥ इति निश्चित्य चिद्रूपः सद्रूपां त्वां ससर्ज ह । परमानन्दचिन्मूर्ति सुंदरीं कृष्णवल्लभाम् ॥ ५ ॥ बद्ध्वांजलिं त्वया पृष्टं किं करोमीति चैकदा । त्वां तदाऽऽज्ञापयत् कृष्णो मद्भक्तान् पोषयेति च ॥ ६ ॥ अंगीकृतं त्वया तद्वै प्रसन्नोऽभूत् हरिस्तदा । मुक्तिं दासीं ददौ तुभ्यं ज्ञानवैराग्यकौ इमौ ॥ ७ ॥ पोषणं स्वेन रूपेण वैकुण्ठे त्वं करोषि च च । भूमौ भक्तविपोषाय छायारूपं त्वया कृतम् ॥ ८ ॥ मुक्तिं ज्ञानं विरक्तिं च सह कृत्वा गता भुवि । कृतादि द्वापरस्यान्तं महानन्देन संस्थिता ॥ ९ ॥ कलौ मुक्तिः क्षयं प्राप्ता पाखण्डामयपीडिता । त्वद् आज्ञया गता शीघ्रं वैकुण्ठं पुनरेव सा ॥ १० ॥ स्मृता त्वयापि चात्रैव मुक्तिरायाति याति च । पुत्रीकृत्य त्वयेमौ च पार्श्वे स्वस्यैव रक्षितौ ॥ ११ ॥ उपेक्षातः कलौ मन्दौ वृद्धौ जातौ सुतौ तव । तथापि चिन्तां मुञ्च त्वं उपायं चिन्तयाम्यहम् ॥ १२ ॥ कलिना सदृशः कोऽपि युगो नास्ति वरानने । तस्मिन् त्वां स्थापयिष्यामि गेहे गेहे जने जने ॥ १३ ॥ अन्यधर्मान् तिरस्कृत्य पुरस्कृत्य महोत्सवान् । तदा नाहं हरेर्दासो लोके त्वां न प्रवर्तये ॥ १४ ॥ त्वद् अन्विताश्च ये जीवा भविष्यन्ति कलौ इह । पापिनोऽपि गमिष्यन्ति निर्भयं कृष्णमन्दिरम् ॥ १५ ॥ येषां चित्ते वसेद्भक्तिः सर्वदा प्रेमरूपिणी । नते पश्यन्ति कीनाशं स्वप्नेऽप्यमलमूर्तयः ॥ १६ ॥ न प्रेतो न पिशाचो वा राक्षसो वासुरोऽपि वा । भक्तियुक्तमनस्कानां स्पर्शने न प्रभुर्भवेत् ॥ १७ ॥ न तपोभिर्न वेदैश्च न ज्ञानेनापि कर्मणा । हरिर्हि साध्यते भक्त्या प्रमाणं तत्र गोपिकाः ॥ १८ ॥ नृणां जन्मसहस्रेण भक्तौ प्रीतिर्हि जायते । कलौ भक्तिः कलौ भक्तिः भक्त्या कृष्णः पुरः स्थितः ॥ १९ ॥ भक्तिद्रोअकरा ये च ते सीदन्ति जगत्त्रये । दुर्वासा दुःखमापन्नः पुरा भक्तविनिन्दकः ॥ २० ॥ अलं व्रतैः अलं तीर्थैः अलं योगैरलं मखैः । अलं ज्ञानकथालापैः भक्तिरेकैव मुक्तिदा ॥ २१ ॥ सूत उवाच - इति नारदनिर्णीतं स्वमायात्म्यं निशम्य सा । सर्वाङ्६गपुष्टिसंयुक्ता नारदं वाक्यमव्रवीत् ॥ २२ ॥ भक्तिरुवाच - अहो नारद धन्योऽसि प्रीतिस्ते मयि निश्चला । न कदाचिद् विमुञ्चामि चित्ते स्थास्यामि सर्वदा ॥ २३ ॥ कृपालुना त्वया साधो मद्बाधा ध्वंसिता क्षणात् । पुत्रयोश्चेतना नास्ति ततो बोधय बोधय ॥ २४ ॥ सूत उवाच - तस्या वचः समाकर्ण्य कारुण्यं नारदो गतः । तयोर्बोधनमारेभे कराग्रेण विमर्दयन् ॥ २५ ॥ मुखं संयोज्य कर्णान्ते शब्दमुच्चैः समुच्चरन् । ज्ञान प्रबुध्यतां शीघ्रं रे वैराग्य प्रबुध्यताम् ॥ २६ ॥ वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैर्मुहुर्मुहुः । बोध्यमानौ तदा तेन कथंचित् चोत्थितौ बलात् ॥ २७ ॥ नेत्रैः अनवलोकन्तौ जृम्भन्तौ सालसावुभौ । बकवत्पलितौ प्रायः शुष्ककाष्ठसमाङ्गकौ ॥ २८ ॥ क्षुत्क्षामौ तौ निरीक्ष्यैव पुनः स्वापपरायणौ । ऋषिश्चिन्तापरो जातः किं विधेयं मयेति च ॥ २९ ॥ अहो निद्रा कथं याति वृद्धत्वं च महत्तरम् । चिन्तयन् इति गोविन्दं स्मारयामास भार्गव ॥ ३० ॥ व्योमवाणी तदैवाभूत् मा ऋषे खिद्यतामिति । उद्यमः सफलस्तेऽयं भविष्यति न संशयः ॥ ३१ ॥ एतदर्थं तु सत्कर्म सुरर्षे त्वं समाचर । तत्ते कर्माभिधास्यन्ति साधवः साधुभूषणाः ॥ ३२ ॥ सत्कर्मणि कृते तस्मिन् सनिद्रा वृद्धतानयोः । गमिष्यति क्षणाद्भक्तिः सर्वतः प्रसरिष्यति ॥ ३३ ॥ इत्याकाशवचः स्पष्टं तत्सर्वैरपि विश्रुतम् । नारदो विस्मयं लेभे नेदं ज्ञातमिति ब्रुवन् ॥ ३४ ॥ नारद उवाच - अनयाऽऽकाशवाण्यापि गोप्यत्वेन निरूपितम् । किं वा तत्साधनं कार्यं येन कार्यं भवेत् तयोः ॥ ३५ ॥ क्व भविष्यन्ति सन्तस्ते कथं दास्यन्ति साधनम् । मयात्र किं प्रकर्तव्यं यदुक्तं व्योमभाषया ॥ ३६ ॥ सूत उवाच - तत्र द्वौ अपि संस्थाप्य निर्गतो नारदो मुनिः । तीर्थं तीर्थं विनिष्क्रम्य पृच्छन् मार्गे मुनीश्वरान् ॥ ३७ ॥ वृत्तान्तः श्रूयते सर्वैः किंचित् निश्चित्य नोच्यते । असाध्यं केचन प्रोचुः दुर्ज्ञेयमिति चापरे । मूकीभूतास्तथान्ये तु कियन्तस्तु पलायिताः ॥ ३८ ॥ हाहाकारो महानासीत् त्रैलोक्ये विस्मयावहः । वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैर्विबोधितम् ॥ ३९ ॥ भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा उपायो नापरोऽस्तीति कर्णे कर्णेऽजपञ्जनाः ॥ ४० ॥ योगिना नारदेनापि स्वयं न ज्ञायते तु यत् । तत्कथं शक्यते वक्तुं इतरैरिह मानुषैः ॥ ४१ ॥ एवं ऋषिगणैः पृष्टैः निर्णीयोक्तं दुरासदम् ॥ ४२ ॥ ततश्चिन्तातुरः सोऽथ बदरीवनमागतः । तपश्चरामि चात्रेति तदर्थं कृतनिश्चयः ॥ ४३ ॥ तावद् ददर्श पुरतः सनकादीन् मुनीश्वरान् । कोटिसूर्यसमाभासान् उवाच मुनिसत्तमः ॥ ४४ ॥ नारद उवाच - इदानीं भूरिभाग्येन भवद्भिः संगमोऽभवत् । कुमारा ब्रुवतां शीघ्रं कृपां कृत्वा ममोपरि ॥ ४५ ॥ भवन्तो योगिनः सर्वे बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । पञ्चहायनसंयुक्ताः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ॥ ४६ ॥ सदा वैकुण्ठनिलया हरिकीर्तनतत्पराः । लीलामृतरसोन्मत्ताः कथामात्रैकजीविनः ॥ ४७ ॥ हरिः शरणमेव हि नित्यं येषां मुखे वचः । अथ कालसमादिष्टा जरा युष्मान्न बाधते ॥ ४८ ॥ येषां भ्रूभङ्गमात्रेण द्वारपालौ हरेः पुरा । भ्रूमौ निपतितौ सद्यो यत्कृपातः पुरं गतौ ॥ ४९ ॥ अहो भाग्यस्य योगेन दर्शनं भवतामिह । अनुग्रहस्तु कर्तव्यो मयि दीने दयापरैः ॥ ५० ॥ अशरीरगिरोक्तं यत् तत्किं साधनमुच्यताम् । अनुष्ठेयं कथं तावत् प्रब्रुवन्तु सविस्तरम् ॥ ५१ ॥ भक्तिज्ञानविरागाणां सुखं उत्पद्यते कथम् । स्थापनं सर्ववर्णेषु प्रेमपूर्वं प्रयत्नतः ॥ ५२ ॥ कुमारा ऊचुः - मा चिन्तां कुरु देवर्षे हर्षं चित्ते समावह । उपायः सुखसाध्योऽत्र वर्तते पूर्व एव हि ॥ ५३ ॥ अहो नारद धन्योऽसि विरक्तानां शिरोमणिः । सदा श्रीकृष्णदासानां अग्रणीः योगभास्करः ॥ ५४ ॥ त्वयि चित्रं न मन्तव्यं भक्त्यर्थं अनुवर्तिनि । घटते कृष्णदासस्य भक्तेः संस्थापना सदा ॥ ५५ ॥ ऋषिर्बहवो लोके पन्थानः प्रकटीकृताः । श्रमसाध्याश्च ते सर्वे प्रायः स्वर्गफलप्रदाः ॥ ५६ ॥ वैकुण्ठसाधकं पन्थाः स तु गोप्यो हि वर्तते । तस्योपदेष्टा पुरुषः प्रायो भाग्येन लभ्यते ॥ ५७ ॥ सत्कर्म तव निर्दिष्टं व्योमवाचा तु यत्पुरा । तदुच्यते श्रृणुष्वाद्य स्थिरचित्तः प्रसन्नधीः ॥ ५८ ॥ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च ते तु कर्मविसूचकाः ॥ ५९ ॥ सत्कर्मसूचको नूनं ज्ञानयज्ञः स्मृतो बुधैः । श्रीमद्भागवतालापः स तु गीतः शुकादिभिः ॥ ६० ॥ भक्तिज्ञानविरागाणां तद्घोषेण बलं महत् । व्रजिष्यति द्वयोः कष्टं सुखं भक्तेर्भविष्यति ॥ ६१ ॥ प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमद्भागवतध्वनेः । कलेर्दोषा इमे सर्व सिंहशब्दाद् वृका इव ॥ ६२ ॥ ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा । प्रतिगेहं प्रतिजनं ततः क्रीडां करिष्यति ॥ ६३ ॥ नारद उवाच - वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैः प्रबोधितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा ॥ ६४ ॥ श्रीमद्भागवत आलापात् तत्कथं बोधमेष्यति । तत्कथासु तु वेदार्थः श्लोके श्लोके पदे पदे ॥ ६५ ॥ छिन्दन्तु संशयं ह्येनं भवन्तोऽमोघदर्शनाः । विलम्बो नात्र कर्तव्यः शरणागतवत्सलाः ॥ ६६ ॥ कुमारा ऊचुः - वेदोपनिषदां सारात् जाता भागवती कथा । अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलाकृतिः ॥ ६७ ॥ आमूलाग्रं रसस्तिष्ठन् नास्ते न स्वाद्यते यथा । सभूयः संपृथग्भूतः फले विश्वमनोहरः ॥ ६८ ॥ यथा दुग्धे स्थितं सर्पिः न स्वादायोपकल्पते । पृथग्भूतं हि तद्गव्यं देवानां रसवर्धनम् ॥ ६९ ॥ इक्षूणामपि मध्यान्तं शर्करा व्याप्य तिष्ठति । पृथग्भूता च सा मिष्टा तथा भागवती कथा ॥ ७० ॥ इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां स्थापनाय प्रकाशितम् ॥ ७१ ॥ वेदान्तवेदसुस्नाते गीताया अपि कर्तरि । परितापवति व्यासे मुह्यत्यज्ञानसागरे ॥ ७२ ॥ तदा त्वया पुरा प्रोक्तं चतुःश्लोकसमन्वितम् । तदीयश्रवणात् सद्यो निर्बाधो बादरायणः ॥ ७३ ॥ तत्र ते विस्मयः केन यतः प्रश्नकरो भवान् । श्रीमद्भागवतं श्राव्य शोकदुःखविनाशनम् ॥ ७४ ॥ नारद उवाच - (वसंतितिलका) यद्दर्शनं च विनिहन्त्यशुभानि सद्यः श्रेयस्तनोति भवदुःखदवार्दितानाम् । निःशेषशेषमुखगीतकथैकपानाः प्रेमप्रकाशकृतये शरणं गतोऽस्मि ॥ ७५ ॥ भाग्योदयेन बहुजन्मसमर्जितेन सत्संगमं च लभते पुरुषो यदा वै । अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकार नाशं विधाय हि तदोदयते विवेकः ॥ ७६ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये कुमारनारदसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/माहात्म्य (पाद्मे)/अध्यायः ०३ श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् - तृतीयोऽध्यायः सनकादिमुखात् श्रीमद्भागवतश्रवणेन भक्त्तेस्तुष्टीर्ज्ञानवैराग्ययोः पुष्टिश्च - नारद उवाच - (अनुष्टुप्) ज्ञानयज्ञं करिष्यामि शुकशास्त्रकथोज्ज्वलम् । भक्तिर्ज्ञानविरागाणां स्थापनार्थं प्रयत्नतः ॥ १ ॥ कुत्र कार्यो मया यज्ञः स्थलं तद्वाच्यतामिह । महिमा शुकशास्त्रस्य वक्तव्यो वेदपारगैः ॥ २ ॥ कियद्भिः दिवसैः श्राव्या श्रीमद्भागवती कथा । को विधिः तत्र कर्तव्यो ममेदं ब्रुवतामितः ॥ ३ ॥ कुमारा ऊचुः - श्रृणु नारद वक्ष्यामो विनम्राय विवेकिने । गंगाद्वारसमीपे तु तटं आनन्दनामकम् ॥ ४ ॥ नानाऋषिगणैर्जुष्टं देवसिद्धनिषेवनम् । नानातरुलताकीर्णं नवकोमलवालुकम् ॥ ५ ॥ रम्यं एकान्तदेशस्थं हेमपद्मसुसौरभम् । यत्समीपस्थजीवानां वैरं चेतसि न स्थितम् ॥ ६ ॥ ज्ञानयज्ञस्त्वया तत्र कर्तव्यो हि अप्रयत्नतः । अपूर्वरसरूपा च कथा तत्र भविष्यति ॥ ७ ॥ पुरःस्थं निर्बलं चैव जराजीर्णकलेवरम् । तद्द्वयं च पुरस्कृत्य भक्तिस्तत्रागमिष्यति ॥ ८ ॥ यत्र भागवती वार्ता तत्र भक्त्यादिकं व्रजेत् । कथाशब्दं समाकर्ण्य तत्त्रिकं तरुणायते ॥ ९ ॥ सूत उवाच - एवमुक्त्वा कुमारास्ते नारदेन समं ततः । गंगातटं समाजग्मुः कथापानाय सत्वराः ॥ १० ॥ यदा यातास्तटं ते तु तदा कोलाहलोऽप्यभूत् । भूर्लोके देवलोके च ब्रह्मलोके तथैव च ॥ ११ ॥ श्रीभागवतपीयूष पानाय रसलम्पटाः । धावन्तोऽप्याययुः सर्वे प्रथमं ये च वैष्णवाः ॥ १२ ॥ (वंशस्थ) भृगुर्वसिष्ठश्च्यवनश्च गौतमो मेधातिथिर्देवलदेवरातौ । रामस्तथा गाधिसुतश्च शाकलो मृकण्डुपुत्रात्रिजपिप्पलादाः ॥ १३ ॥ (इंद्रवज्रा) योगेश्वरौ व्यासपराशरौ च छायाशुको जाजलिजह्नुमुख्याः । सर्वेऽप्यमी मुनिगणाः सहपुत्रशिष्याः स्वस्त्रीभिराययुरतिप्रणयेन युक्ताः ॥ १४ ॥ (अनुष्टुप्) वेदान्तानि च वेदाश्च मन्त्रास्तन्त्राः समूर्तयः । दशसप्तपुराणानि षट्शास्त्राणि तथाऽऽययुः ॥ १५ ॥ गंगाद्या सरितस्तत्र पुष्करादिसरांसि च । क्षेत्राणि च दिशः सर्वा दण्डकादि वनानि च ॥ १६ ॥ नगादयो ययुस्तत्र देवगन्धर्वदानवाः । गुरुत्वात्तत्र नायातान् भृगुः सम्बोध्य चानयत् ॥ १७ ॥ दीक्षिता नारदेनाथ दत्तं आसनमुत्तमम् । कुमारा वन्दिताः सर्वैः निषेदुः कृष्णतत्पराः ॥ १८ ॥ वैष्णवाश्च विरक्ताश्च न्यासिनो ब्रह्मचारिणः । मुखभागे स्थितास्ते च तदग्रे नारदः स्थितः ॥ १९ ॥ एकभागे ऋषिगणाः तद् अन्यत्र दिवौकसः । वेदोपनिषदो अन्यत्र तीर्थान् यत्र स्त्रियोऽन्यतः ॥ २० ॥ जयशब्दो नमःशब्दोः शंखशब्दस्तथैव च । चूर्णलाजा प्रसूनानां निक्षेपः सुमहान् अभूत् ॥ २१ ॥ विमानानि समारुह्य कियन्तो देवनायकाः । कल्पवृक्ष प्रसूनैस्तान् सर्वान् तत्र समाकिरन् ॥ २२ ॥ सूत उवाच - एवं तेष्वकचित्तेषु श्रीमद्भागवस्य च । माहात्म्यं ऊचिरे स्पष्टं नारदाय महात्मने ॥ २३ ॥ कुमारा ऊचुः - अथ ते वर्ण्यतेऽस्माभिः महिमा शुकशास्त्रजः । यस्य श्रवणमात्रेण मुक्तिः करतले स्थिता ॥ २४ ॥ सदा सेव्या सदा सेव्या श्रीमद्भागवती कथा । यस्याः श्रवणमात्रेण हरिश्चित्तं समाश्रयेत् ॥ २५ ॥ ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्त्रो द्वादशस्कन्धसम्मितः । परीक्षित् शुकसंवादः श्रृणु भागवतं च तत् ॥ २६ ॥ तात संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमतेऽज्ञानतः पुमान् । यावत् कर्णगता नास्ति शुकशास्त्रकथा क्षणम् ॥ २७ ॥ किं श्रुतैबहुभिः शास्त्रैः पुराणैश्च भ्रमावहैः । एकं भागवतं शास्त्रं मुक्तिदानेन गर्जति ॥ २८ ॥ कथा भागवतस्यापि नित्यं भवति यद्गृहे । तद्गृहं तीर्थरूपं हि वसतां पापनाशनम् ॥ २९ ॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । शुकशास्त्रकथायाश्च कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३० ॥ तावत् पापानि देहेस्मिन् निवसन्ति तपोधनाः । यावत् न श्रूयते सम्यक् श्रीमद्भागवतं नरैः ॥ ३१ ॥ न गंगा न गया काशी पुष्करं न प्रयागकम् । शुकशास्त्रकथायाश्च फलेन समतां नयेत् ॥ ३२ ॥ श्लोकार्धं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोद्भवम् । पठस्व स्वमुखेनैव यदीच्छसि परां गतिम् ॥ ३३ ॥ वेदादिः वेदमाता च पौरुषं सूक्तमेव च । त्रयी भागवतं चैव द्वादशाक्षर एव च ॥ ३४ ॥ द्वादशात्मा प्रयागश्च कालं संवत्सरात्मकः । ब्राह्मणाश्चाग्निहोत्रं च सुरभिर्द्वादशी तथा ॥ ३५ ॥ तुलसी च वसन्तश्च पुरुषोत्तम एव च । एतेषां तत्त्वतः प्राज्ञैः न पृथ्ग्भाव इष्यते ॥ ३६ ॥ यश्च भागवतं शास्त्रं वाचयेत् अर्थतोऽनिशम् । जन्मकोटिकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः ॥ ३७ ॥ श्लोकार्धं श्लोकपादं वा पठेत् भागवतं च यः । नित्यं पुण्यं अवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ३८ ॥ उक्तं भागवतं नित्यं कृतं च हरिचिन्तनम् । तुलसीपोषणं चैव धेनूनां सेवनं समम् ॥ ३९ ॥ अन्तकाले तु येनैव श्रूयते शुकशास्त्रवाक् । प्रीत्या तस्यैव वैकुण्ठं गोविन्दोऽपि प्रयच्छति ॥ ४० ॥ हेमसिंहयुतं चैतत् वैष्णवाय ददाति च । कृष्णेन सह सायुज्यं स पुमान् लभते ध्रुवम् ॥ ४१ ॥ (वसंततिलका) आजन्ममात्रमपि येन शठेन किंचित् चित्तं विधाय शुकशास्त्रकथा न पीता । चाण्डालवत् च खरवत् बत तेन नीतं मिथ्या स्वजन्म जननी जनिदुःखभाजा ॥ ४२ ॥ जीवच्छवो निगदितः स तु पापकर्मा येन श्रुतं शुककथावचनं न किंचित् । धिक् तं नरं पशुसमं भुवि भाररूपम् एवं वदन्ति दिवि देवसमाजमुख्याः ॥ ४३ ॥ (अनुष्टुप्) दुर्लभैव कथा लोके श्रीमद्भागवतोद्भवा । कोटिजन्मसमुत्थेन पुण्येनैव तु लभ्यते ॥ ४४ ॥ तेन योगनिधे धीमन् श्रोतव्या सा प्रयत्नतः । दिनानां नियमो नास्ति सर्वदा श्रवणं मतम् ॥ ४५ ॥ सत्येन ब्रह्मचर्येण सर्वदा श्रवणं मतम् । अशक्यत्वात् कलौ बोध्यो विशेषोऽत्र शुकाज्ञया ॥ ४६ ॥ मनोवृत्तिजयश्चैव नियमाचरणं तथा । दीक्षां कर्तुं अशक्यत्वात् सप्ताहश्रवणं मतम् ॥ ४७ ॥ श्रद्धातः श्रवणे नित्यं माघे तावद्धि यत्फलम् । तत्फलं शुकदेवेन सप्ताहश्रवणे कृतम् ॥ ४८ ॥ मनसश्च अजयात् रोगात् पुंसां चैवायुषः क्षयात् । कलेर्दोषबहुत्वाच्च सप्ताहश्रवणं मतम् ॥ ४९ ॥ यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । अनायासेन तत्सर्वं सप्ताहश्रवणे लभेत् ॥ ५० ॥ यज्ञात् गर्जति सप्ताहः सप्ताहो गर्जति व्रतात् । तपसो गर्जति प्रोच्चैः तीर्थान्नित्यं हि गर्जति ॥ ५१ ॥ योगात् गर्जति सप्ताहो ध्यानात् ज्ञानाच्च गर्जति । किं ब्रूमो गर्जनं तस्य रे रे गर्जति गर्जति ॥ ५२ ॥ शौनक उवाच - (इंद्रवंशा) साश्चर्यमेतत्कथितं कथानकं ज्ञानादिधर्मान् विगणय्य साम्प्रतम् । निःश्रेयसे भागवतं पुराणं जातं कुतो योगविदादिसूचकम् ॥ ५३ ॥ सूत उवाच - (अनुष्टुप्) यदा कृष्णो धरां त्यक्त्वा स्वपदं गन्तुमुद्यतः । एकादशं परिश्रुत्यापि उद्धवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५४ ॥ उद्धव उवाच - त्वं तु यास्यसि गोविन्द भक्तकार्यं विधाय च । मच्चित्ते महती चिन्ता तां श्रुत्वा सुखमावह ॥ ५५ ॥ आगतोऽयं कलिर्घोरो भविष्यन्ति पुनः खलाः । तत्संगेनैव सन्तोऽपि गमिष्यन्ति उग्रतां यदा ॥ ५६ ॥ तदा भारवती भूमिः गोरूपेयं कमाश्रयेत् । अन्यो न दृश्यते त्राता त्वत्तः कमललोचन ॥ ५७ ॥ अतः सस्तु दयां कृत्वा भक्तवत्सल मा व्रज । भक्तार्थं सगुणो जातो निराकारोऽपि चिन्मयः ॥ ५८ ॥ त्वद् वियोगेन ते भक्ताः कथं स्थास्यन्ति भूतले । निर्गुणोपासने कष्टं अतः किंचिद् विचारय ॥ ५९ ॥ इति उद्धववचः श्रुत्वा प्रभासेऽचिन्तयत् हरिः । भक्तावलम्बनार्थाय किं विधेयं मयेति च ॥ ६० ॥ स्वकीयं यद् भवेत् तेजः तच्च भागवतेऽदधात् । तिरोधाय प्रविष्टोऽयं श्रीमद् भागवतार्णवम् ॥ ६१ ॥ तेनेयं वाङ्मयी मूर्तिः प्रत्यक्षा वर्तते हरेः । सेवनात् श्रवणात् पाठात् दर्शनात् पापनाशिनी ॥ ६२ ॥ सप्ताहश्रवणं तेन सर्वेभ्योऽप्यधिकं कृतम् । साधनानि तिरस्कृत्य कलौ धर्मोऽयमीरितः ॥ ६३ ॥ दुःखदारिद्र्य दौर्भाग्य पापप्रक्षालनाय च । कामक्रोध जयार्थं हि कलौ धर्मोऽयमीरितः ॥ ६४ ॥ अन्यथा वैष्णवी माया देवैरपि सुदुस्त्यजा । कथं त्याज्या भवेत् पुम्भिः सप्ताहोऽतः प्रकीर्तितः ॥ ६५ ॥ सूत उवाच - (इंद्रवज्रा) एवं नगाहश्रवणोरुधर्मे प्रकाश्यमाने ऋषिभिः सभायाम् । आश्चर्यमेकं समभूत् तदानीं तदुच्यते संश्रृणु शौनको त्वम् ॥ ६६ ॥ भक्तिः सुतौ तौ तरुणौ गृहीत्वा प्रेमैकरूपा सहसाऽविरासीत् । श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे नाथेति नामानि मुहुर्वदन्ती ॥ ६७ ॥ तां चागतां भागवतार्थभूषां सुचारुवेषां ददृशुः सदस्याः । कथं प्रविष्टा कथमागतेयं मध्ये मुनीनामिति तर्कयन्तः ॥ ६८ ॥ ऊचुः कुमारा वचनं तदानीं कथार्थतो निश्पतिताधुनेयम् । एवं गिरः सा ससुता निशम्य सनत्कुमारं निजगाद नम्रा ॥ ६९ ॥ भक्तिरुवाच - (उपेंद्रवज्रा) भवद्भिः अद्यैव कृतास्मि पुष्टा कलिप्रणष्टापि कथारसेन । क्वाहं तु तिष्ठाम्यधुना ब्रुवन्तु ब्राह्मा इदं तां गिरमूचिरे ते ॥ ७० ॥ (इंद्रवज्रा) भक्तेषु गोविन्दसरूपकर्त्री प्रेमैकधर्त्री भवरोगहन्त्री । सा त्वं च तिष्ठस्व सुधैर्यसंश्रया निरंतरं वैष्णवमानसानि ॥ ७१ ॥ (उपेंद्रवज्रा) ततोऽपि दोषाः कलिजा इमे त्वां द्रष्टुं न शक्ताः प्रभवोऽपि लोके । एवं तदाज्ञावसरेऽपि भक्तिः तदा निषण्णा हरिदासचित्ते ॥ ७२ ॥ (मालिनी) सकलभुवनमध्ये निर्धनास्तेऽपि धन्या निवसति हृदि येषां श्रीहरेर्भक्तिरेका । हरिरपि निजलोकं सर्वथातो विहाय प्रविशति हृदि तेषां भक्तिसूत्रोपनद्धः ॥ ७३ ॥ (वसंततिलका) ब्रूमोऽद्य ते किमधिकं महमानमेवं ब्रह्मात्मकस्य भुवि भागवताभिधस्य । यत्संश्रयात् निगदिते लभते सुवक्ता श्रोतापि कृष्णसमतामलमन्यधर्मैः ॥ ७४ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये भक्तिकष्टनिवर्तनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/माहात्म्य (पाद्मे)/अध्यायः ०४ श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् - चतुर्थोऽध्यायः सप्ताहकथायां भगवतः प्रादुर्भावः, गोकर्णोपाख्यानारम्भश्च सूत उवाच - (अनुष्टुप्) अथ वैष्णवचित्तेषु दृष्ट्वा भक्तिं अलौकिकीम् । निजलोकं परित्यज्य भगवान् भक्तवत्सलः ॥ १ ॥ वनमाली घनश्यामः पीतवासा मनोहरः । काञ्चीकलापरुचिरो लसन् मुकुटकुण्डलः ॥ २ ॥ त्रिभङ्गललितश्चारु कौस्तुभेन विराजितः । कोटिमन्मथलावण्यो हरिचन्दनचर्चितः ॥ ३ ॥ परमानन्द चिन्मूर्तिः मधुरो मुरलीधरः । आविवेश स्वभक्तानां हृदयानि अमलानि च ॥ ४ ॥ वैकुण्ठवासिनो ये च वैष्णवा उद्धवादयः । तत्कथाश्रवणार्थं ते गूढरूपेण संस्थिताः ॥ ५ ॥ तदा जयजयारावो रसपुष्टिरलौकिकी । चूर्णप्रसून वृष्टिश्च मुहुः शंखरवोऽप्यभूत् ॥ ६ ॥ तत् सभासंस्थितानां च देहगेहात्मविस्मृतिः । दृष्ट्वा च तन्मयावस्थां नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥ (वंशस्थ) अलौकिकोऽयं महिमा मुनीश्वराः सप्ताहजन्योऽद्य विलोकितो मया । मूढाः शठा ये पशुपक्षिणोऽत्र सर्वेऽपि निष्पापतमा भवन्ति ॥ ८ ॥ (उपेंद्रवज्रा) अतो नृलोके ननु नास्ति किंचित् चित्तस्य शोधाय कलौ पवित्रम् । अघौघविध्वंसकरं तथैव कथासमानं भुवि नास्ति चान्यत् ॥ ९ ॥ (इंद्रवज्रा) के के विशुद्ध्यन्ति वदन्तु मह्यं सप्ताहयज्ञेन कथामयेन । कृपालुभिर्लोकहितं विचार्य प्रकाशितः कोऽपि नवीनमार्गः ॥ १० ॥ कुमारा ऊचुः - (वंशस्थ) ये मानवाः पापकृतस्तु सर्वदा सदा दुराचाररता विमार्गगाः । क्रोधाग्निदग्धाः कुटिलाश्च कामिनः सप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ॥ ११ ॥ सत्यन हीना पितृमातृदूषकाः तृष्णाकुलाचाश्रमधर्मवर्जिताः । ये दाम्भिका मत्सरिणोऽपि हिंसकाः सप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ॥ १२ ॥ पञ्चोग्रपापात् छलछद्मकारिणः क्रूराः पिशाचा इव निर्दयाश्च ये । ब्रह्मस्वपुष्टा व्यभिचारकारिणः सप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ॥ १३ ॥ कायेन वाचा मनसापि पातकं नित्यं प्रकुर्वन्ति शठा हठेन ये । परस्वपुष्टा मलिना दुराशयाः सप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ॥ १४ ॥ (अनुष्टुप्) अत्र ते कीर्तयिष्याम इतिहासं पुरातनम् । यस्य श्रवणमात्रेण पापहानिः प्रजायते ॥ १५ ॥ तुंगभद्रातटे पूर्वं अभूत् पत्तनमुत्तमम् । यत्र वर्णाः स्वधर्मेण सत्यसत्कर्मतत्पराः ॥ १६ ॥ आत्मदेवः पुरे तस्मिन् सर्ववेद विशारदः । श्रौतस्मार्तेषु निष्णातो द्वितीय इव भास्करः ॥ १७ ॥ भिक्षुको वित्तवान् लोके तत्प्रिया धुन्धुली स्मृता । स्ववाक्यस्थापिका नित्यं सुन्दरी सुकुलोद्भवा ॥ १८ ॥ लोकवार्तारता क्रूरा प्रायशो बहुजल्पिका । शूरा च गृहकृत्येषु कृपणा कलहप्रिया ॥ १९ ॥ एवं निवसतोः प्रेम्णा दंपत्यो रममाणयोः । अर्थाः कामास्तयोरासन् न सुखाय गृहादिकम् ॥ २० ॥ पश्चात् धर्माः समारब्धाः ताभ्यां संतानहेतवे । गोभूहिरण्यवासांसि दीनेभ्यो यच्छतः सदा ॥ २१ ॥ धनार्धं धर्ममार्गेण ताभ्यां नीतं तथापि च । न पुत्रो नापि वा पुत्री ततश्चिन्तातुरो भृशम् ॥ २२ ॥ एकदा स तु द्विजो दुःखाद् गृहं त्यक्त्वा वनं गतः । मध्याह्ने तृषितो जातः तडागं समुपेयिवान् ॥ २३ ॥ पीत्वा जलं निषण्णस्तु प्रजादुःखेन कर्शितः । मुहूर्तादपि तत्रैव संन्यासी कश्चित् आगतः ॥ २४ ॥ दृष्ट्वा पीतजलं तं तु विप्रो यातस्तदन्तिकम् । नत्वा च पादयोस्तस्य निःश्वसन् संस्थितः पुरः ॥ २५ ॥ यतिरुवाच - कथं रोदिषि विप्र त्वं का ते चिन्ता बलीयसी । वद त्वं सत्वरम् मह्यं स्वस्य दुःखस्य कारणम् ॥ २६ ॥ ब्राह्मण उवाच - किं ब्रवीमि ऋषे दुःखं पूर्वपापेन संचितम् । मदीयाः पूर्वजास्तोयं कवोष्णं उपभुञ्जते ॥ २७ ॥ मद्दत्तं नैव गृह्णन्ति प्रीत्या देवा द्विजातयः । प्रजादुःखेन शून्योऽहं प्राणान् त्यक्तुं इहागतः ॥ २८ ॥ धिक् जीवितं प्रजाहीनं धिक् गृहं च प्रजां विना । धिक् धनं चानपत्यस्य धिक्कुलं संततिं विना ॥ २९ ॥ पाल्यते या मया धेनुः सा वन्ध्या सर्वथा भवेत् । यो मया रोपितो वृक्षः सोऽपि वन्ध्यत्वमाश्रयेत् ॥ ३० ॥ यत्फलं मद्गृहायातं तच्च शीघ्रं विनश्यति । निर्भाग्यस्यानपत्यस्य किमतो जीवितेन मे ॥ ३१ ॥ इत्युक्त्वा स रुरोदोच्चैः तत्पार्श्वं दुःखपीडितः । तदा तस्य यतेश्चित्ते करुणाभूत् गरीयसी ॥ ३२ ॥ तद्भालाक्षरमालां च वाचमायास योगवान् । सर्वं ज्ञात्वा यतिः पश्चात् विप्रं ऊचे सविस्तरम् ॥ ३३ ॥ यतिरुवाच - मुञ्च अज्ञानं प्रजारूपं बलिष्ठा कर्मणो गतिः । विवेकं तु समासाद्य त्यज संसारवासनाम् ॥ ३४ ॥ श्रुणु विप्र मया तेऽद्य प्रारब्धं तु विलोकितम् । सप्तजन्मावधि तव पुत्रो नैव च नैव च ॥ ३५ ॥ संततेः सगरो दुःखं अवाप अङ्गः पुरा तथा । रे मुञ्चाद्य कुटुम्बाशां संन्यासे सर्वथा सुखम् ॥ ३६ ॥ ब्राह्मण उवाच - विवेकेन भवेत्किं मे पुत्रं देहि बलादपि । नो चेत् त्यजाम्यहं प्राणान् त्वदग्रे शोकमूर्छितः ॥ ३७ ॥ पुत्रादिसुखहीनोऽयं संन्यासः शुष्क एव हि । गृहस्थः सरसो लोके पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ३८ ॥ इति विप्राग्रहं दृष्ट्वा प्राब्रवीत् स तपोधनः । चित्रकेतुर्गतः कष्टं विधिलेखविमार्जनात् ॥ ३९ ॥ न यास्यसि सुखं पुत्रात् यथा दैवहतोद्यमः । अतो हठेन युक्तोऽसि ह्यर्थिनं किं वदाम्यहम् ॥ ४० ॥ तस्याग्रहं समालोक्य फलमेकं स दत्तवान् । इदं भक्षय पत्न्या त्वं ततः पुत्रो भविष्यति ॥ ४१ ॥ सत्यं शौचं दया दानं एकभक्तं तु भोजनम् । वर्षावधि स्त्रिया कार्यं तेन पुत्रोऽतिनिर्मलः ॥ ४२ ॥ एवमुक्त्वा ययौ योगी विप्रस्तु गृहमागतः । पत्न्याः पाणौ फलं दत्त्वा स्वयं यातस्तु कुत्रचित् ॥ ४३ ॥ तरुणी कुटिला तस्य सख्यग्रे च रुरोद ह । अहो चिन्ता ममोत्पन्ना फलं चाहं न भक्ष्यये ॥ ४४ ॥ फलभक्षेण गर्भः स्याद् गर्भेण उदरवृद्धिता । स्वल्पभक्षं ततोऽशक्तिः गृहकार्यं कथं भवेत् ॥ ४५ ॥ दैवाद् धाटी व्रजेद्ग्रामे पलायेद्गर्भिणी कथम् । शुकवत् निवसेत् गर्भः तं कुक्षेः कथमुत्सृजेत् ॥ ४६ ॥ तिर्यक् चेदागतो गर्भः तदा मे मरणं भवेत् । प्रसूतौ दारुणं दुःखं सुकुमारी कथं सहे ॥ ४७ ॥ मन्दायां मयि सर्वस्वं ननान्दा संहरेत् तदा । सत्यशौचादिनियमो दुराराध्यः स दृश्यते ॥ ४८ ॥ लालने पालने दुःखं प्रसूतायाश्च वर्तते । वन्ध्या वा विधवा नारी सुखिनी चेति मे मतिः ॥ ४९ ॥ एवं कुतर्कयोगेन तत्फलं नैव भक्षितम् । पत्या पृष्टं फलं भुक्तं भुक्तं चेति तयेरितम् ॥ ५० ॥ एकदा भगिनी तस्याः तद्गृहः स्वेच्छयाऽऽगता । तदग्रे कथितं सर्वं चिन्तेयं महती हि मे ॥ ५१ ॥ दुर्बला तेन दुःखेन ह्यनुजे करवाणि किम् । साब्रवीत् मम गर्भोस्ति तं दास्यामि प्रसूतितः ॥ ५२ ॥ तावत्कालं सगर्भेव गुप्ता तिष्ठ गृहे सुखम् । वित्तं त्वं मत्पतेर्यच्छ स ते दास्यति बालकम् ॥ ५३ ॥ षण्मासिको मृतो बाल इति लोको वदिष्यति । तं बालं पोषयिष्यामि नित्यमागत्य ते गृहे ॥ ५४ ॥ फलमर्पय धेन्वै त्वं परीक्षार्थं तु साम्प्रतम् । तत् तद् आचरितं सर्वं तथैव स्त्रीस्वभावतः ॥ ५५ ॥ अथ कालेन सा नारी प्रसूता बालकं तदा । आनीय जनको बालं रहस्ये धुन्धुलीं ददौ ॥ ५६ ॥ तया च कथितं भर्त्रे प्रसूतः सुखमर्भकः । लोकस्य सुखमुत्पन्नं आत्मदेव प्रजोदयात् ॥ ५७ ॥ ददौ दानं द्विजातिभ्यो जातकर्म विधाय च । गीतवादित्रघोषोऽभूत् तद्द्वारं मंगलं बहु ॥ ५८ ॥ भर्तुरग्रेऽब्रवीत् वाक्यं स्तन्यं नास्ति कुचे मम । अन्यस्तन्येन निर्दुग्धा कथं पुष्णामि बालकम् ॥ ५९ ॥ मत्स्वसुश्च प्रसूताया मृतो बालस्तु वर्तते । तामाकार्य गृहे रक्ष सा तेऽर्भं पोषयिष्यति ॥ ६० ॥ पतिना तत्कृतं सर्वं पुत्ररक्षणहेतवे । पुत्रस्य धुन्धुकारीति नाम मात्रा प्रतिष्ठितन् ॥ ६१ ॥ त्रिमासे निर्गते चाथ सा धेनुः सुषुवेऽर्भकम् । सर्वांगसुन्दरं दिव्यं निर्मलं कनकप्रभम् ॥ ६२ ॥ दृष्ट्वा प्रसन्नो विप्रस्तु संस्कारान् स्वयमादधे । मत्वाऽऽश्चर्यं जनाः सर्वे दिदृक्षार्थं समागताः ॥ ६३ ॥ भाग्योदयोऽधुना जात आत्मदेवस्य पश्यत । धेन्वा बालः प्रसूतस्तु देवरूपीति कौतुकम् ॥ ६४ ॥ न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापि विधियोगतः । गोकर्णं तं सुतं दृष्ट्वा गोकर्णं नाम चाकरोत् ॥ ६५ ॥ कियत्कालेन तौ जातौ तरुणौ तनयावुभौ । गोकर्णः पण्डितो ज्ञानी धुन्धुकारी महाखलः ॥ ६६ ॥ स्नानशौचक्रियाहीनो दुर्भक्षी क्रोधवर्जितः । दुष्परिग्रहकर्ता च शवहस्तेन भोजनम् ॥ ६७ ॥ चौरः सर्वजनद्वेषी परवेश्मप्रदीपकः । लालनायार्भकान् धृत्वा सद्यः कूपे न्यपातयत् ॥ ६८ ॥ हिंसकः शस्त्रधारी च दीनान्धानां प्रपीडकः । चाण्डालाभिरतो नित्यं पाशहस्तः श्वसंगतः ॥ ६९ ॥ तेन वेश्याकुसंगेन पित्र्यं वित्तं तु नाशितम् । एकदा पितरौ ताड्य पात्राणि स्वयमाहरत् ॥ ७० ॥ तत्पिता कृपणः प्रोच्चैः धनहीनो रुरोद ह । वध्यतवं तु समीचीनं कुपुत्रो दुःखदायकः ॥ ७१ ॥ क्व तिष्ठामि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहयेत् । प्राणान् त्यजामि दुःखेन हा कष्टं मम संस्थितम् ॥ ७२ ॥ तदानीं तु समागत्य गोकर्णो ज्ञानसंयुतः । बोधयामास जनकं वैराग्यं परिदर्शयन् ॥ ७३ ॥ असारः खलु संसारो दुःखरूपी विमोहकः । सुतः कस्य धनं कस्य स्नेहवान् ज्वलतेऽनिशम् ॥ ७४ ॥ ते च इंद्रस्य सुखं किंचित् न सुखं चक्रवर्तिनः । सुखमस्ति विरक्तस्य मुनेः एकान्तजीविनः ॥ ७५ ॥ मुञ्च अज्ञानं प्रजारूपं मोहतो नरके गतिः । निपतिष्यति देहोऽयं सर्वं त्यक्त्वा वनं व्रज ॥ ७६ ॥ तद्वाक्यं तु समाकर्ण्य गन्तुकामः पिताब्रवीत् । किंकर्तव्यं वने तात तत्त्वं वद सविस्तरम् ॥ ७७ ॥ अन्धकूपे स्नेहपाशे बद्धः पंगुरहं शठः । कर्मणा पतितो नूनं मामुद्धर दयानिधे ॥ ७८ ॥ (वसंततिलका) देहेऽस्थिमांसरुधिरेऽभिमतिं त्यज त्वं जायासुतादिषु सदा ममतां विमुञ्च । पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगनिष्ठं वैराग्यरागरसिको भव भक्तिनिष्ठः ॥ ७९ ॥ धर्म भजस्व सततं त्यज लोकधर्मान् सेवस्व साधुपुरुषान् जहि कामतृष्णाम् । अन्यस्य दोषगुणचिन्तनमाशु मुक्त्वा सेवाकथारसमहो नितरां पिब त्वम् ॥ ८० ॥ एवं सुतोक्तिवशतोऽपि गृहं विहाय यातो वनं स्थिरमतिर्गतषष्टिवर्षः । युक्तो हरेरनुदिनं परिचर्ययासौ श्रीकृष्णमाप नियतं दशमस्य पाठात् ॥ ८१ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये विप्रमोक्षो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/माहात्म्य (पाद्मे)/अध्यायः ०५ श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् - पंचमोऽध्यायः धुन्धुकारिणो दुर्मृत्युनिमित्तक प्रेतत्वप्राप्तिवर्णनं ततो गोकर्णानुग्रहेणोद्धारश्च सूत उवाच - (अनुष्टुप्) पितरि उपरते तेन जननी ताडिता भृशम् । क्व वित्तं तिष्ठति ब्रूहि हनिष्ये लत्तया न चेत् ॥ १ ॥ इति तद्वाक्य संत्रासात् जनन्या पुत्रदुःखतः । कूपे पातः कृतो रात्रौ तेन सा निधनं गता ॥ २ ॥ गोकर्णः तीर्थयात्रार्थं निर्गतो योगसंस्थितः । न दुःखं न सुखं तस्य न वैरी नापि बान्धवः ॥ ३ ॥ धुन्धुकारी गृहेऽतिष्ठत् पंचपण्यवधूवृतः । अत्युग्रकर्मकर्ता च तत् पोषणविमूढधीः ॥ ४ ॥ एकदा कुलटास्तास्तु भूषणान्यभिलिप्सवः । तदर्थं निर्गतो गेहात् कामान्धो मृत्युमस्मरन् ॥ ५ ॥ यतस्ततश्च संहृत्य वित्तं वेश्म पुनर्गतः । ताभ्योऽयच्छत् सुवस्त्राणि भूषणानि कियन्ति च ॥ ६ ॥ बहुवित्तचयं दृष्ट्वा रात्रौ नार्यो व्यचारयन् । चौर्यं करोत्यसौ नित्यं अतो राजा ग्रहीष्यति ॥ ७ ॥ वित्तं हृत्वा पुनश्चैनं मारयिष्यति निश्चितम् । अतोऽर्थगुप्तये गूढं अस्माभिः किं न हन्यते ॥ ८ ॥ निहत्यैनं गृहीत्वार्थं यास्यामो यत्र कुत्रचित् । इति ता निश्चयं कृत्वा सुप्तं सम्बद्ध्य रश्मिभिः ॥ ९ ॥ पाशं कण्ठे निधायास्य तन्मृत्युं उपचक्रमुः । त्वरितं न ममारासौ चिन्तायुक्ताः तदाभवन् ॥ १० ॥ तप्तांगारसमूहांश्च तन्मुखे हि विचिक्षिपुः । अग्निज्वालातिदुःखेन व्याकुलो निधनं गतः ॥ ११ ॥ तं देहं मुमुचुर्गर्ते प्रायः साहसिकाः स्त्रियः । न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापीदं तथैव च ॥ १२ ॥ लोकैः पृष्ट्वा वदन्ति स्म दूरं यातः प्रियो हि नः । आगमिष्यति वर्षेऽस्मिन् वित्तलोभविकर्षितः ॥ १३ ॥ स्त्रीणां नैव तु विश्वासं दुष्टानां कारयेत् बुधः । विश्वासे यः स्थितो मूढः स दुःखैः परिभूयते ॥ १४ ॥ सुधामयं वचो यासां कामिनां रसवर्धनम् । हृदयं क्षुरधाराभं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ १५ ॥ संहृत्य वित्तं ता याताः कुलटा बहुभर्तृकाः । धुम्धुकारी बभूवाथ महान् प्रेतः कुकर्मतः ॥ १६ ॥ वात्यारूपधरो नित्यं धावन् दशदिशोन्तरम् । शीतातप परिक्लिष्टो निराहारः पिपासितः ॥ १७ ॥ न लेभे शरणं क्वापि हा दैवेति मुहुर्वदन् । कियत्कालेन गोकर्णो मृतं लोकादबुध्यत ॥ १८ ॥ अनाथं तं विदित्वैव गयाश्राद्धं अचीकरत् । यस्मिन् तीर्थे तु संयाति तत्र श्राद्धं अवर्तयत् ॥ १९ ॥ एवं भ्रमन् स गोकर्णः स्वपुरं समुपेयिवान् । रात्रौ गृहांगणे स्वप्तुं आगतोऽलक्षितः परैः ॥ २० ॥ तत्र सुप्तं स विज्ञाय धुन्धुकारी स्वबान्धवम् । निशीथे दर्शयामास महारौद्रतरं वपुः ॥ २१ ॥ सकृन्मेषः सकृद्धस्ती सकृच्च महिषोऽभवत् । सकृदिन्द्र सकृच्चाग्निः पुनश्च पुरुषोऽभवत् ॥ २२ ॥ वैपरीत्यं इदं दृष्ट्वा गोकर्णो धैर्यसंयुतः । अयं दुर्गतिकं कोऽपि निश्चित्याथ तमब्रवीत् ॥ २३ ॥ गोकर्ण उवाच - कस्त्वं उग्रतरो रात्रौ कुतो यातो दशां इमाम् । किंवा प्रेतः पिशाचो वा राक्षसोऽसीति शंस नः ॥ २४ ॥ सूत उवाच - एवं पृष्टस्तदा तेन रुरोदोच्चैः पुनः पुनः । अशक्तो वचनोच्चारे संज्ञामात्रं चकार ह ॥ २५ ॥ ततोऽञ्जलौ जलं कृत्वा गोकर्णस्तमुदैरयत् । तत्सेकहतपापोऽसौ प्रवक्तुं उपचक्रमे ॥ २६ ॥ प्रेत उवाच - अहं भ्राता त्वदीयोऽस्मि धुन्धुकारीरि नामतः । स्वकीयेनैव दोषेण ब्रह्मत्वं नाशितं मया ॥ २७ ॥ कर्मणो नास्ति संख्या मे महाज्ञाने विवर्तिनः । लोकानां हिंसकः सोऽहं स्त्रीभिर्दुःखेन मारितः ॥ २८ ॥ अतः प्रेतत्वं आपन्नो दुर्दशां च वहाम्यहम् । वाताहारेण जीवामि दैवाधीनफलोदयात् ॥ २९ ॥ अहो बन्धो कृपासिन्धो भ्रातर्मामाशु मोचय । गोकर्णो वचनं श्रुत्वा तस्मै वाक्यं अथाब्रवीत् ॥ ३० ॥ गोकर्ण उवाच - त्वदर्थं तु गयापिण्डो मया दत्तो विधानतः । तत्कथं नैव मुक्तोऽसि ममाश्चर्यं इदं महत् ॥ ३१ ॥ गयाश्राद्धान्न मुक्तिश्चेत् उपायो नापरस्त्विह । किं विधेयं मया प्रेत तत्त्वं वद सविस्तरम् ॥ ३२ ॥ प्रेत उवाच - गयाश्राद्धशतेनापि मुक्तिर्मे न भविष्यति । उपायं अपरं कंचित् त्वं विचारय साम्प्रतम् ॥ ३३ ॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गोकर्णो विस्मयं गतः । शतश्राद्धैर्न मुक्तिश्चेत् असाध्यं मोचनं तव ॥ ३४ ॥ इदानीं तु निजं स्थानं आतिष्ठ प्रेत निर्भयः । त्वन्मुक्तिसाधकं किंचित् आचरिष्ये विचार्य च ॥ ३५ ॥ धुन्धुकारी निजस्थानं तेनादिष्टस्ततो गतः । गोकर्णश्चिन्तयामास तां रात्रिं न तदध्यगात् ॥ ३६ ॥ प्रातस्तं आगतं दृष्ट्वा लोकाः प्रीत्याः समागताः । तत्सर्वं कथितं तेन यत् जातं च यथा निशि ॥ ३७ ॥ विद्वांसो योगनिष्ठाश्च ज्ञानिनो ब्रह्मवादिनः । तन्मुक्तिं नैव तेऽपश्यन् पश्यन्तः शास्त्रसंचयान् ॥ ३८ ॥ ततः सर्वैः सूर्यवाक्यं तन्मुक्तौ स्थापितं परम् । गोकर्णः स्तम्भनं चक्रे सूर्यवेगस्य वै तदा ॥ ३९ ॥ तुभ्यं नमो जगत् साक्षिन् ब्रूहि मे मुक्तिहेतुकम् । तत् श्रुत्वा दूरतः सूर्यः स्फुटमित्यभ्यभाषत ॥ ४० ॥ श्रीमद्भागवतान् मुक्तिः सप्ताहं वाचनं कुरु । इति सूर्यवचः सर्वैः धर्मरूपं तु विश्रुतम् ॥ ४१ ॥ सर्वेऽब्रुवन् प्रयत्नेन कर्तव्यं सुकरं त्विदम् । गोकर्णो निश्चयं कृत्वा वाचनार्थं प्रवर्तितः ॥ ४२ ॥ तत्र संश्रवणार्थाय देशग्रामाज्जना ययुः । पङ्ग्वन्ध वृद्धमन्दाश्च तेऽपि पापक्षयाय वै ॥ ४३ ॥ समाजस्तु महाञ्जातो देवविस्मयकारकः । यदैवासनमास्थाय गोकर्णोऽकथयत्कथाम् ॥ ४४ ॥ स प्रेतोऽपि तदाऽऽयातः स्थानं पश्यन् इतस्ततः । सप्तग्रन्थियुतं तत्र अपश्यत् कीचकमुछ्रितम् ॥ ४५ ॥ तन्मूलच्छिद्रमाविश्य श्रवणार्थं स्थितौ ह्यसौ । वातरूपी स्थितिं कर्तुं अशक्तो वंशमाविशत् ॥ ४६ ॥ वैष्णवं ब्राह्मणं मुख्यं श्रोतारं परिकल्प्य सः । प्रथमस्कन्धतः स्पष्टं आख्यानं धेनुजोऽकरत् ॥ ४७ ॥ दिनान्ते रक्षिता गाथा तदा चित्रं बभूव ह । वंशैकग्रन्थिभेदोऽभूत् सशब्दं पश्यतां सताम् ॥ ४८ ॥ द्वितीयेऽह्नि तथा सायं द्वितीयग्रन्थिभेदनम् । तृतीयेऽह्नि तथा सायं तृतीयग्रन्थिभेदनम् ॥ ४९ ॥ एवं सप्तदिनैश्चैव सप्तग्रन्थिविभेदनम् । कृत्वा स द्वादशस्कन्ध श्रवणात् प्रेततां जहौ ॥ ५० ॥ दिव्यरूपधरो जातः तुलसीदाममंडितः । पीतवासा घनश्यमो मुकुटी कुण्डलान्वितः ॥ ५१ ॥ ननाम भ्रातरं सद्यो गोकर्णं इति चाब्रवीत् । त्वयाहं मोचितो बन्धो कृपया प्रेतकश्मलात् ॥ ५२ ॥ धन्या भागवती वार्ता प्रेतपीडाविनाशिनी । सप्ताहोऽपि तथा धन्यः कृष्णलोकफलप्रदः ॥ ५३ ॥ कम्पन्ते सर्वपापानि सप्ताहश्रवणे स्थिते । अस्माकं प्रलयं सद्यः कथा चेयं करिष्यति ॥ ५४ ॥ आर्द्रं शुष्कं लघु स्थूलं वाङ्मनः कर्मभिः कृतम् । श्रवणं विदहेत्पापं पावकं समिधो यथा ॥ ५५ ॥ अस्मिन् वै भारते वर्षे सूरिभिः देवसंसदि । अकथाश्राविणां पुंसां निष्फलं जन्म कीर्तितम् ॥ ५६ ॥ किं मोहतो रक्षितेन सुपुष्टेन बलीयसा । अध्रुवेण शरीरेण शुकशास्त्रकथां विना ॥ ५७ ॥ अस्थिस्तम्भं स्नायुबद्धं मांसशोणितलेपितम् । चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पात्रं मूत्रपुरीषयोः ॥ ५८ ॥ जराशोकविपाकार्तं रोगमन्दिरमातुरम् । दूष्पूरं दुर्धरं दुष्टं सदोषं क्षणभंगुरम् ॥ ५९ ॥ कृमिविड् भस्म संज्ञान्तं शरीरं इति वर्णितम् । अस्थिरेण स्थिरं कर्म कुतोऽयं साधयेत् न हि ॥ ६० ॥ यत्प्रातः संस्कृतं चान्नं सायं तच्च विनश्यति । तदीयरससम्पुष्टे काये का नाम नित्यता ॥ ६१ ॥ सप्ताहश्रवणात् लोके प्राप्यते निकटे हरिः । अतो दोषनिवृत्त्यर्थं एतद् एव हि साधनम् ॥ ६२ ॥ बुद्बुदा इव तोयेषु मशका इव जन्तुषु । जायन्ते मरणायैव कथाश्रवणवर्जिताः ॥ ६३ ॥ जडस्य शुष्कवंशस्य यत्र ग्रन्थिविभेदनम् । चित्रं किमु तदा चित्त ग्रन्थिभेदः कथाश्रवात् ॥ ६४ ॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि सप्ताहश्रवणे कृते ॥ ६५ ॥ संसारकर्दमालेप प्रक्षालनपटीयसि । कथातीर्थे स्थिते चित्ते मुक्तिरेव बुधैः स्मृता ॥ ६६ ॥ एवं ब्रुवति वै तस्मिन् विमानं आगमत् तदा । वैकुण्ठवासिभिर्युक्तं प्रस्फुरत् दीप्तिमण्डलम् ॥ ६७ ॥ सर्वेषां पश्यतां भेजे विमानं धुन्धुलीसुतः । विमाने वैष्णवान् वीक्श्य गोकर्णो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६८ ॥ गोकर्ण उवाच - अत्रैव बहवः सन्ति श्रोतारो मम निर्मलाः । आनीतानि विमानानि न तेषां युगपत्कुतः ॥ ६९ ॥ श्रवणं समभागेन सर्वेषामिह दृश्यते । फलभेदः कुतो जातः प्रब्रुवन्तु हरिप्रियाः ॥ ७० ॥ हरिदासा ऊचुः - श्रवणस्य विभेदेन फलभेदोऽत्र संस्थितः । श्रवणं तु कृतं सर्वैः न तथा मननं कृतम् । फलभेदोस्ततो जातो भजनादपि मानद ॥ ७१ ॥ सप्तरात्रं उपोषैव प्रेतेन श्रवणं कृतम् । मननादि तथा तेन स्थिरचित्ते कृतं भृशम् ॥ ७२ ॥ अदृढं च हतं ज्ञानं प्रमादेन हतं श्रुतम् । संदिग्धो हि हतो मंत्रो व्यग्रचित्तो हतो जपः ॥ ७३ ॥ अवैष्णवो हतो देशो हतं श्राद्धं अपात्रकम् । हतं अश्रोत्रिये दानं अनाचारं हतं कुलम् ॥ ७४ ॥ विश्वासो गुरुवाक्येषु स्वस्मिन् दीनत्वभावना । मनोदोषजयश्चैव कथायां निश्चला मतिः ॥ ७५ ॥ एवं आदि कृतं चेत् स्यात् तदा वै श्रवणे फलम् । पुनः श्रवान्ते सर्वेषां वैकुण्ठे वसतिर्ध्रुवम् ॥ ७६ ॥ गोकर्ण तव गोविन्दो गोलोकं दास्यति स्वयम् । एवमुक्त्वा ययुः सर्वे वैकुण्ठ हरिकीर्तनाः ॥ ७७ ॥ श्रवणो मासि गोकर्णः कथां ऊचे तथा पुनः । सप्तरात्रवतीं भूयः श्रवणं तैः कृतं पुनः ॥ ७८ ॥ कथासमाप्तौ यज्जातं श्रूयतां तच्च नारद ॥ ७९ ॥ विमानैः सह भक्तैश्च हरिराविर्बभूव ह । जयशब्दा नमःशब्दाः तत्रासन् बहवस्तदा ॥ ८० ॥ पाञ्चजन्य ध्वनिं चक्रे हर्षात् तत्र स्वयं हरिः । गोकर्णं तु समालिंग्य अकरोत् स्वसदृषं हरिः ॥ ८१ ॥ श्रोतॄन् अन्यान् घनश्यामान् पीतकौशेयवाससः । कीरीटिनः कुण्डलिनः तथा चक्रे हरिः क्षणात् ॥ ८२ ॥ तद्ग्रामे ये स्थिता जीवा आश्वचाण्डालजातयः । विमाने स्थापितास्तेऽपि गोकर्णकृपया तदा ॥ ८३ ॥ प्रेषिता हरिलोके ते यत्र गच्छन्ति योगिनः । गोकर्णेन स गोपालो गोलोकं गोपवल्लभम् । कथाश्रवणतः प्रीतो निर्ययौ भक्तवत्सलः ॥ ८४ ॥ अयोध्यावासिनं पूर्वं यथा रामेण संगताः । तथा कृष्णेन ते नीता गोलोकं योगिदुर्लभम् ॥ ८५ ॥ यत्र सूर्यस्य सोमस्य सिद्धानां न गतिः कदा । तं लोकं हि गतास्ते तु श्रीमद्भागवतश्रवात् ॥ ८६ ॥ (इंद्रवंशा) ब्रूमोऽत्र ते किं फलवृन्दमुज्ज्वलं सप्ताहयज्ञेन कथासु संचितम् । कर्णेन गोकर्णकथाक्षरो यैः पीतश्च ते गर्भगता न भूयः ॥ ८७ ॥ वाताम्बुपर्णाशन देहशोषणैः तपोभिः उग्रैः चिरकालसंचितैः । योगैश्च संयान्ति न तां गतिं वै सप्ताहगाथाश्रवणेन यान्ति याम् ॥ ८८ ॥ (अनुष्टुप्) इतिहासं इमं पुण्यं शाण्डिल्योऽपि मुनीश्वरः । पठते चित्रकूटस्थो ब्रह्मानन्दपरिप्लुतः ॥ ८९ ॥ (इंद्रवज्रा) आख्यानमेतत् परमं पवित्रं श्रुतं सकृद्वै विदहेदघौघम् । श्राद्धे प्रयुक्तं पितृतृप्तिमावहेत् नित्यं सुपाठाद अपुनर्भवं च ॥ ९० ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये गोकर्णमोक्षवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/माहात्म्य (पाद्मे)/अध्यायः ०६ श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् - षष्ठोऽध्यायः श्रीमद्भागवत सप्ताहपारायणविधिः कुमारा ऊचुः - (अनुष्टुप्) अथ ते संप्रवक्ष्यामः सप्ताहश्रवणे विधिम् । सहायैर्वसुभिश्चैव प्रायः साध्यो विधिः स्मृतः ॥ १ ॥ दैवज्ञं तु समाहूय मुहूर्तं पृच्छ्य यत्नतः । विवाहे यादृशं वित्तं तादृशं परिकल्पयेत् ॥ २ ॥ नभस्य आश्विनोर्जौ च मार्गशीर्षः शुचिर्नभाः । एते मासाः कथारम्भे श्रोतॄणां मोक्षसूचकाः ॥ ३ ॥ मासानां विप्र हेयानि तानि त्याज्यानि सर्वथा । सहायाश्चेतरे तत्र कर्तव्याः सोद्यमाश्च ये ॥ ४ ॥ देशे देशे तथा सेयं वार्ता प्रेष्या प्रयत्नतः । भविष्यति कथा चात्र आगन्तव्यं कुटुम्बिभिः ॥ ५ ॥ दूरे हरिकथाः केचित् दूरे चाच्युतकीर्तनाः । स्त्रियः शूद्रादयो ये च तेषां बोधो यतो भवेत् ॥ ६ ॥ देशे देशे विरक्ता ये वैष्णवाः कीर्तनोत्सुकाः । तेष्वेव पत्रं प्रेष्यं च तल्लेखनं इतीरितम् ॥ ७ ॥ सतां समाजो भविता सप्तरात्रं सुदुर्लभः । अपूर्वरसरूपैव कथा चात्र भविष्यति ॥ ८ ॥ श्रीमद्भागवत पीयुष पानाय रसलम्पटाः । भवन्तश्च तथा शीघ्रं आयात प्रेमतत्पराः ॥ ९ ॥ नावकाशः कदाचित् चेत् दिनमात्रं तथापि तु । सर्वथाऽऽगमनं कार्यं क्षणोऽत्रैव सुदुर्लभः ॥ १० ॥ एवमाकारणं तेषां कर्तव्यं विनयेन च । आगन्तुकानां सर्वेषां वासस्थानानि कल्पयेत् ॥११ ॥ तीर्थे वापि वने वापि गृहे वा श्रवणं मतम् । विशाला वसुधा यत्र कर्तव्यं तत्कथास्थलम् ॥ १२ ॥ शोधनं मार्जनं भूमेः लेपनं धातुमण्डनम् । गृहोपस्करमुद्ध्रुत्य गृहकोणे निवेशयेत् ॥ १३ ॥ अर्वाक् पंचाहतो यत्नात् आस्तीर्णानि प्रमेलयेत् । कर्तव्यो मण्डपः प्रोच्चैः कदलीखण्डमण्डितः ॥ १४ ॥ फलपुष्पदलैर्विष्वक् वितानेन विराजितः । चतुर्दिक्षु ध्वजारोपो बहुसम्पद्विराजितः ॥ १५ ॥ ऊर्ध्वं सप्तैव लोकाश्च कल्पनीयाः सविस्तरम् । तेषु विप्रा विरक्ताश्च स्थापनीयाः प्रबोध्य च ॥ १६ ॥ पूर्वं तेषां आसनानि कर्तव्यानि यथोत्तरम् । वक्तुश्चापि तदा दिव्यं आसनं परिकल्पयेत् ॥ १७ ॥ उदङ्मुखो भवेद्वक्ता श्रोता वै प्राङ्मुखस्तदा । प्राङ्मुखश्चेत् भवेद्वक्ता श्रोता च उदङ्मुखस्तदा ॥ १८ ॥ अथवा पूर्वदिग्ज्ञेया पूज्यपूजकमध्यतः । श्रोतॄणां आगमे प्रोक्ता देशकालादिकोविदैः ॥ १९ ॥ विरक्तो वैष्णवो विप्रो वेदशास्त्रविशुद्धिकृत् । दृष्टान्तकुशलो धीरो वक्ता कार्योऽति निःस्पृह ॥ २० ॥ अनेकधर्मनिभ्रान्ताः स्त्रैणाः पाखण्डवादिनः । शुकशास्त्रकथोच्चारे त्याज्यास्ते यदि पण्डिताः ॥ २१ ॥ वक्तुः पार्श्वे सहायार्थं अन्यः स्थाप्यस्तथाविधः । पण्डितः संशयच्छेत्ता लोकबोधनतत्परः ॥ २२ ॥ वक्त्रा क्षौरं प्रकर्तव्यं दिनाद् अर्वाक् व्रताप्तये । अरुणोदयेऽसौ निर्वर्त्य शौचं स्नानं समाचरेत् ॥ २३ ॥ नित्यं संक्षेपतः कृत्वा संध्याद्यं स्वं प्रयत्नतः । कथाविघ्नविघाताय गणनाथं प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥ पितॄन् संतर्प्य शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचरेत् । मण्डलं च प्रकर्तव्यं तत्र स्थाप्यो हरिस्तथा ॥ २५ ॥ कृष्णमुद्दिश्य मंत्रेण चरेत् पूजाविधिं क्रमात् । प्रदक्षिण नमस्कारान् पूजान्ते स्तुतिमाचरेत् ॥ २६ ॥ संसारसागरे मग्नं दीनं मां करुणानिधे । कर्ममोहगृहीताङ्गं मामुद्धर भवार्णवात् ॥ २७ ॥ श्रीमद्भागवतस्यापि ततः पूजा प्रयत्नतः । कर्तव्या विधिना प्रीत्या धूपदीपसमन्विता ॥ २८ ॥ ततस्तु श्रीफलं धृत्वा नमस्कारं समाचरेत् । स्तुतिः प्रसन्नचित्तेन कर्तव्या केवलं तदा ॥ २९ ॥ श्रीमद्भागवताख्योऽयं प्रत्यक्षः कृष्ण एव हि । स्वीकृतोऽसि मया नाथ मुक्त्यर्थं भवसागरे ॥ ३० ॥ मनोरथो मदीयोऽयं सफलः सर्वथा त्वया । निर्विघ्नेनैव कर्तव्य दासोऽहं तव केशव ॥ ३१ ॥ एवं दीनवचः प्रोच्य वक्तारं चाथ पूजयेत् । सम्भूष्य वस्त्रभूषाभिः पूजान्ते तं च संस्तवेत् ॥ ३२ ॥ शुकरूप प्रबोधज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । एतत्कथाप्रकाशेन मदज्ञानं विनाशय ॥ ३३ ॥ तदग्रे नियमः पश्चात् कर्तव्यः श्रेयसे मुदा । सप्तरात्रं यथाशक्त्या धारणीयः स एव हि ॥ ३४ ॥ वरणं पंचविप्राणां कथाभङ्गनिवृत्तये । कर्तव्यं तैः हरेर्जाप्यं द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३५ ॥ ब्राह्मणान् वैष्णवान् चान्यान् तथा कीर्तनकारिणः । नत्वा संपूज्य दत्ताज्ञः स्वयं आसनमाविशेत् ॥ ३६ ॥ लोकवित्तधनागार पुत्रचिन्तां व्युदस्य च । कथाचित्तः शुद्धमतिः स लभेत्फलमुत्तमम् ॥ ३७ ॥ आसूर्योदयमारभ्य सार्धत्रिप्रहरान्तकम् । वाचनीया कथा सम्यक् धीरकण्ठं सुधीमता ॥ ३८ ॥ कथाविरामः कर्तव्यो मध्याह्ने घटिकाद्वयं । तत्कथामनु कार्यं वै कीर्तनं वैष्णवैस्तदा ॥ ३९ ॥ मलमूत्रजयार्थं हि लघ्वाहारः सुखावहः । हविष्यान्नेन कर्तव्यो हि, एकवारं कथार्थिना ॥ ४० ॥ उपोष्य सप्तरात्रं वै शक्तिश्चेत् श्रुणुयात् तदा । घृतपानं पयःपानं कृत्वा वै श्रृणुयात् सुखम् ॥ ४१ ॥ फलाहारेण वा भाव्यं एकभुक्तेन वा पुनः । सुखसाध्यं भवेद् यत्तु कर्तव्यं श्रवणाय तत् ॥ ४२ ॥ भोजनं तु वरं मन्ये कथाश्रवणकारकम् । नोपवासो वरः प्रोक्तः कथाविघ्नकरो यदि ॥ ४३ ॥ सप्ताहव्रतिनां पुंसां नियमान् श्रुणु नारद । विष्णुदीक्षाविहीनानां नाधिकारः कथाश्रवे ॥ ४४ ॥ ब्रह्मचर्यमधः सुप्तिः पत्रावल्यां च भोजनम् । कथासमाप्तौ भुक्तिं च कुर्यात् नित्यं कथाव्रती ॥ ४५ ॥ द्विदलं मधु तैलं च गरिष्ठान्नं तथैव च । भावदुष्टं पर्युषितं जह्यात् नित्यं कथाव्रती ॥ ४६ ॥ कामं क्रोधं मदं मानं मत्सरं लोभमेव च । दम्भ मोहं तथा द्वेषं दूरयेच्च कथाव्रती ॥ ४७ ॥ वेदवैष्णवविप्राणां गुरुगोव्रतिनां तथा । स्त्रीराजमहतां निन्दां वर्जयेत् यः कथाव्रती ॥ ४८ ॥ रजस्वला अन्त्यज म्लेच्छ पतित व्रात्यकैस्तथा । द्विजद्विड् वेदबाह्यैश्च न वदेत् यः कथाव्रती ॥ ४९ ॥ सत्यं शौचं दयां मौनं आर्जवं विनयं तथा । उदारमानसं तद्वत् एवं कुर्यात् कथाव्रती ॥ ५० ॥ दरिद्रश्च क्षयी रोगी निर्भाग्यः पापकर्मवान् । अनपत्यो मोक्षकामः श्रुणुयाच्च कथामिमाम् ॥ ५१ ॥ अपुष्पा काकवन्ध्या च वन्ध्या या च मृतार्भका । स्रवत् गर्भा च या नारी तया श्राव्या प्रयत्नतः ॥ ५२ ॥ एतेषु विधिना श्रावे तदक्षयतरं भवेत् । अत्युत्तमा कथा दिव्या कोटियज्ञफलप्रदा ॥ ५३ ॥ एवं कृत्वा व्रतविधिं उद्यापनं अथाचरेत् । जन्माष्टमी व्रतमिव कर्तव्यं फलकांक्षिभिः ॥ ५४ ॥ अकिंचनेषु भक्तेषु प्रायो नोद्यापनाग्रहः । श्रवणेनैव पूतास्ते निष्कामा वैष्णवा यतः ॥ ५५ ॥ एवं नगाहयज्ञेऽस्मिन् समाप्ते श्रोतृभिस्तदा । पुस्तकस्य च वक्तुश्च पूजा कार्यातिभक्तितः ॥ ५६ ॥ प्रसादतुलसीमाला श्रोतृभ्यश्चाथ दीयताम् । मृदंगतालललितं कर्तव्यं कीर्तनं ततः ॥ ५७ ॥ जयशब्दं नमःशब्दं शंखशब्दं च कारयेत् । विप्रेभ्यो याचकेभ्यश्च वित्तं अन्नं च दीयताम् ॥ ५८ ॥ विरक्तश्चेत् भवेत् श्रोता गीता वाद्या परेऽहनि । गृहस्थश्चेत् तदा होमः कर्तव्यः कर्मशान्तये ॥ ५९ ॥ प्रतिश्लोकं तु जुहुयात् विधिना दशमस्य च । पायसं मधु सर्पिश्च तिलान् आदिकसंयुतम् ॥ ६० ॥ अथवा हवनं कुर्याद् गायत्र्या सुसमाहितः । तन्मयत्वात् पुराणस्य परमस्य च तत्त्वतः ॥ ६१ ॥ होमाशक्तौ बुधो हौम्यं दद्यात् तत्फल सिद्धये । नानाच्छिद्रनिरोधार्थं न्यूनताधिकतानयोः ॥ ६२ ॥ दोषयोः प्रशमार्थं च पठेत् नामसहस्रकम् । तेन स्यात् सफलं सर्वं नास्त्यस्मादधिकं यतः ॥ ६३ ॥ द्वादश ब्राह्मणान् पश्चात् भोजयेत् मधुपायसैः । दद्यात् सुवर्णं धेनुं च व्रतपूर्णत्वहेतवे ॥ ६४ ॥ शक्तौ पलत्रयमितं स्वर्णसिंहं विधाय च । तत्रास्य पुस्तकं स्थाप्यं लिखितं ललिताक्षरम् ॥ ६५ ॥ संपूज्य आवाहनाद्यैः तद् उपचारैः सदक्षिणम् । वस्त्रभूषण गन्धाद्यैः पूजिताय यतात्मने ॥ ६६ ॥ आचार्याय सुधीर्दत्त्वा मुक्तः स्याद् भवबंधनैः । एवं कृते विधाने च सर्वपापनिवारणे ॥ ६७ ॥ फलदं स्यात् पुराणं तु श्रीमद्भागवतं शुभम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां साधनं स्यात् न संशयः ॥ ६८ ॥ कुमारा ऊचुः - इति ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । श्रीमद्भागवतेनैव भुक्तिमुक्ति करे स्थिते ॥ ६९ ॥ सूत उवाच - इत्युक्त्वा ते महात्मानः प्रोचुर्भागवतीं कथाम् । सर्वपापहरां पुण्यां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् ॥ ७० ॥ श्रृण्वतां सर्वभूतानां सप्ताहं नियतात्मनाम् । यथाविधि ततो देवं तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् ॥ ७१ ॥ तदन्ते ज्ञानवैराग्य-भक्तीनां पुष्टता परा । तारुण्यं परमं चाभूत् सर्वभूतमनोहरम् ॥ ७२ ॥ नारदश्च कृतार्थोऽभूत् सिद्धे स्वीये मनोरथे । पुलकीकृतसर्वाङ्ग परमानन्दसम्भृतः ॥ ७३ ॥ एवं कथां समाकर्ण्य नारदो भगवत्प्रियः । प्रेमगद्गदया वाचा तानुवाच कृताञलिः ॥ ७४ ॥ नारद उवाच - धन्योस्मि अनुगृहितोऽस्मि भवद्भिः करुणापरैः । अद्य मे भगवान् लब्धः सर्वपापहरो हरिः ॥ ७५ ॥ श्रवणं सर्वधर्मेभ्यो वरं मन्ये तपोधनाः । वैकुण्ठस्थो यतः कृष्णः श्रवणाद् यस्य लभ्यते ॥ ७६ ॥ सूत उवाच - एवं ब्रुवति वै तत्र नारदे वैष्णवोत्तमे । परिभ्रमन् समायातः शुको योगेश्वरास्तदा ॥ ७७ ॥ (वंशस्थ) तत्राययौ षोडशवार्षिकस्तदा व्यासात्मजो ज्ञानमहाब्धिचन्द्रमाः । कथावसाने निजलाभपूर्णः प्रेम्णा पठन् भागवतं शनैः शनैः ॥ ७८ ॥ (इंद्रवंशा) दृष्ट्वा सदस्याः परमोरुतेजसं सद्यः समुत्थाय ददुर्महासनम् । प्रीत्या सुरर्षिस्तमपूजयत् सुखं स्थितोऽवदत् संश्रृणुतामलां गिरम् ॥ ७९ ॥ श्रीशुक उवाच - (द्रुतविलंबित) निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखात् अमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरको रसिका भुवि भावुकाः ॥ ८० ॥ (शार्दूलविक्रीडित) धर्मप्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात् ॥ ८१ ॥ श्रीमद्भागवतं पुराणतिलकं यद्वैष्णवानां धनं यस्मिन् पारमहंस्यमेवममलं ज्ञानं परं गीयते । यत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तत् श्रुण्वन् प्रपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः ॥ ८२ ॥ (अनुष्टुप्) स्वर्गे सत्ये च कैलासे वैकुण्ठे नास्त्ययं रसः । अतः पिबन्तु सद्भाग्या मा मा मुञ्चत कर्हिचित् ॥ ८३ ॥ सूत उवाच - (इंद्रवंशा) एवं ब्रुवाणे सति बादरायणौ मध्ये सभायां हरिराविरासीत् । प्रह्रादबल्युद्धवफाल्गुनादिभिः वृत्तं सुरर्षिस्तमपूजयच्च तान् ॥ ८४ ॥ दृष्ट्वा प्रसन्नं महदासने हरिं ते चक्रिरे कीर्तनमग्रतस्तदा । भवो भवान्या कमलासनस्तु तत्रागमत् कीर्तनदर्शनाय ॥ ८५ ॥ (स्रग्धरा) प्रह्रादस्तालधारी तरलगतितया चोद्धवः कांस्यधारी वीणाधारी सुरर्षि स्वरकुशलतया रागकर्तार्जुनोऽभूत् । इन्द्रोऽवादीन्मृदङ्गं जय जय सुकराः कीर्तने ते कुमारा यत्राग्रे भववक्ता सरसरचनया व्यासपुत्रो बभूव ॥ ८६ ॥ (उपेंद्रवज्रा) ननर्त मध्ये त्रिकमेव तत्र भक्त्यादिकानां नटवत्सुतेजसाम् । अलौलिकं कीर्तनमेतदीक्ष्य हरिः प्रसन्नोऽपि वचोऽब्रवीत् तत् ॥ ८७ ॥ (इंद्रवज्रा) मत्तो वरं भाववृताद्वृणुध्वं प्रीतः कथाकीर्तनतोऽस्मि साम्प्रतम् । श्रुत्वेति तद्वाक्यमतिप्रसन्नाः प्रेमार्द्रचित्ता हरिमूचिरे ते ॥ ८८ ॥ (उपेंद्रवज्रा) नगाहगाथासु च सर्वभक्तैः एभिस्त्वया भाव्यमिति प्रयत्नात् । मनोरथोऽयं परिपूरनीयः तथेति चोक्त्वान्तरधीयताच्युतः ॥ ८९ ॥ (वंशस्थ) ततोऽनमत्तत् चरणेषु नारदः तथा शुकादीनपि तापसांश्च । अथ प्रहृष्टाः परिनष्टमोहाः सर्व ययुः पीतकथामृतास्ते ॥ ९० ॥ (इंद्रवज्रा) भक्तिः सुताभ्यां सह रक्षिता सा शास्त्रे स्वकीयेऽपि तदा शुकेन । अतो हरिर्भागवतस्य सेवनात् चित्तं समायाति हि वैष्णवानाम् ॥ ९१ ॥ दारिद्र्यदुःखज्वरदाहितानां मायापिशाचीपरिमर्दितानाम् संसारसिन्धौ परिपातितानां क्षेमाय वै भागवतं प्रगर्जति ॥ ९२ ॥ शौनक उवाच - (अनुष्टुप्) शुकेनोक्तं कदा राज्ञे गोकर्णेन कदा पुनः । सुरर्षये कदा ब्राह्मैः छिन्धि मे संशयं त्विमम् ॥ ९३ ॥ सूत उवाच - आकृष्णनिर्गमात् त्रिंशत् वर्षाधिकगते कलौ । नवमीतो नभस्ये च कथारंभं शुकोऽकरोत् ॥ ९४ ॥ परीक्षित् श्रवणान्ते च कलौ वर्षशतद्वये । शुद्धे शुचौ नवम्यां च धेनुजोऽकथयत्कथाम् ॥ ९५ ॥ तस्मादपि कलौ प्राप्ते त्रिंशत् वर्षगते सति । ऊचुरूर्जे सिते पक्षे नवम्यां ब्रह्मणः सुताः ॥ ९६ ॥ इत्येत्तते समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । कलौ भागवती वार्ता भवरोगविनाशिनी ॥ ९७ ॥ (वसंततिलका) कृष्णप्रियं सकलकल्मषनाशनं च मुक्त्येकहेतुमिह भक्तिविलासकारि सन्तः कथानकमिदं पिबतादरेण लोके हि तीर्थपरिशीलनसेवया किम् ॥ ९८ ॥ (अपरवक्त्र) स्वपुरुषमपि वीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर भगवत्कथासु मत्तान् प्रभुरहमन्युनृणां न वैष्णवानाम् ॥ ९९ ॥ (शिखरिणी) असारे संसारे विषयविषसङ्गाकुलधियः क्षणार्धं क्षेमार्थं पिबत शुकगाथातुलसुधाम् । किमर्थं व्यर्थं भो व्रजथ कुपथे कुत्सितकथे परीक्षित्साक्षी यत् श्रवणगतमुक्त्युक्तिकथने ॥ १०० ॥ (अनुष्टुप्) रसप्रवाहसंस्थेन श्रीशुकेनेरिता कथा । कण्ठे संबध्यते येन स वैकुण्ठप्रभुर्भवेत् ॥ १०१ ॥ (मालिनी) इति च परमगुह्यं सर्वसिद्धान्तसिद्धं सपदि निगदितं ते शास्त्रपुञ्जं विलोक्य । जगति शुककथातो निर्मलं नास्ति किञ्चित् पिब परसुखहेतोर्द्वादशस्कन्धसारम् ॥ १०२ ॥ (प्रहर्षिणी) एतां यो नियततया श्रृणोति भक्त्या यश्चैनां कथयति शुद्धवैष्णवाग्रे । तौ सम्यक् विधिकरणात्फलं लभेते याथार्थ्यान्न हि भुवने किमप्यसाध्यम् ॥ १०३ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये श्रवणविधिकथनं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ Shrisaskande mahatmayam श्रीमद्भागवतपुराणम्/श्रीस्कान्दे माहात्म्यम् श्रीमद्भागवतपुराणम्/श्रीस्कान्दे माहात्म्यम्/अध्यायः १ श्रीसच्चिदानन्दघन स्वरूपिणे कृष्णाय चानन्तसुखाभिवर्षिणे । विश्वोद्भवस्थाननिरोधहेतवे नुमो नु वयं भक्तिरसाप्तयेऽनिशम् ॥ १ ॥ नैमिषे सूतमासीनं अभिवाद्य महामतिम् । कथामृतरसास्वाद कुशला ऋषयोऽब्रुवन् ॥ २ ॥ ऋषयः ऊचुः - वज्रं श्रीमाथुरे देशे स्वपौत्रं हस्तिनापुरे । अभिषिच्य गते राज्ञि तौ कथं किंच चक्रतुः ॥ ३ ॥ सूत उवाच - नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥ महापथं गते राज्ञि परीक्षित् पृथिवीपतिः । जगाम मथुरां विप्रा वज्रनाभदिदृक्षया ॥ ५ ॥ पितृव्यमागतं ज्ञात्वा वज्रः प्रेमपरिप्लुतः । अभिगम्याभिवाद्याथ निनाय निजमन्दिरम् ॥ ६ ॥ परिष्वज्य स तं वीरः कृष्णैकगतमानसः । रोहिण्याद्या हरेः पत्नीः ववन्दायतनागतः ॥ ७ ॥ ताभिः संमानितोऽत्यर्थं परीक्षित् पृथिवीपतिः । विश्रान्तः सुखमासीनो वज्रनाभमुवाच ह ॥ ८ ॥ परीक्षिदुवाच - तात त्वत्पितृभिः नूनं अस्मत् पितृपितामहाः । उद्धृता भूरिदुःखौघादहं च परिरक्षितः ॥ ९ ॥ न पारयाम्यहं तात साधु कृत्वोपकारतः । त्वामतः प्रार्थयाम्यङ्ग सुखं राज्येऽनुयुज्यताम् ॥ १० ॥ कोशसैन्यादिजा चिन्ता तथारिदमनादिजा । मनागपि न कार्या ए सुसेव्याः किन्तु मातरः ॥ ११ ॥ निवेद्य मयि कर्तव्यं सर्वाधिपरिवर्जनम् । श्रुत्वैतत् परमप्रीतो वज्रस्तं प्रत्युवाच ह ॥ १२ ॥ वज्रनाभ उवाच - राज उचितमेतत्ते यदस्मासु प्रभाषसे । त्वत्पित्रोपकृतश्चाहं धनुर्विद्याप्रदानतः ॥ १३ ॥ तस्मात् नाल्पापि मे चिन्ता क्षात्रं दृढमुपेयुषः । किन्त्वेका परमा चिन्ता तत्र किञ्चिद् विचार्यताम् ॥ १४ ॥ माथुरे त्वभिषिक्तोऽपि स्थितोऽहं निर्जने वने । क्व गता वै प्रजात्रत्या अत्र राज्यं प्ररोचते ॥ १५ ॥ इत्युक्तो विष्णुरातस्तु नदादीनां पुरोहितम् । शाण्डिल्यमाजुहावाशु वज्रसन्देहमुत्तये ॥ १६ ॥ अथोटजं विहायाशु शाण्डिल्यः समुपागतः । पूजितो वज्रनाभेन निषसादासनोत्तमे ॥ १७ ॥ उपोद्घातं विष्णुरातः चकाराशु ततस्त्वसौ । उवाच परमप्रीतस्तावुभौ परिसान्त्वयन् ॥ १८ ॥ शाण्डिल्य उवाच - श्रृणुतं दत्तचित्तौ मे रहस्यं व्रजभूमिजम् । व्रजनं व्याप्तिरित्युक्त्या व्यापनाद् व्रज उच्यते ॥ १९ ॥ गुणातीतं परं ब्रह्म व्यापकं व्रज उच्यते । सदानन्दं परं ज्योतिः मुक्तानां पदमव्ययम् ॥ २० ॥ तस्मिन् नन्दात्मजः कृष्णः सदानन्दाङ्गविग्रहः । आत्मारामस्चाप्तकामः प्रेमाक्तैरनुभूयते ॥ २१ ॥ आत्मा तु राधिका तस्य तयैव रमणादसौ । आत्मारामतया प्राज्ञैः प्रोच्यते बूढवेदिभिः ॥ २२ ॥ कामास्तु वाञ्छितास्तस्य गावो गोपाश्च गोपिकाः । नित्यां सर्वे विहाराद्या आप्तकामस्ततस्त्वयम् ॥ २३ ॥ रहस्यं त्विदमेतस्य प्रकृतेः परमुच्यते । प्रकृत्या खेलतस्तस्य लीलान्यैरनुभूयते ॥ २४ ॥ सर्गस्थित्यप्यया जत्र रजःसत्त्वतमोगुणैः । लीलैवं द्विविधा तस्य वास्तवी व्यावहारिकी ॥ २५ ॥ वास्तवी तत्स्वसंवेद्या जीवानां व्यावहारिकी । आद्यां विना द्वितीया न द्वितीया नाद्यगा क्वचित् ॥ २६ ॥ युवयोः गोचरेयं तु तल्लीला व्यावहारिकी । यत्र भूरादयो लोका भुवि माथुरमण्डलम् ॥ २७ ॥ अत्रैव व्रजभूमिः सा यत्र तत्वं सुगोपितम् । भासते प्रेमपूर्णानां कदाचिदपि सर्वतः ॥ २८ ॥ कदाचित् द्वापरस्यान्ते रहोलीलाधिकारिणः । समवेता यदात्र स्युः यथेदानीं तदा हरिः ॥ २९ ॥ स्वैः सहावतरेत् स्वेषु समावेशार्थमीप्सिताः । तदा देवादयोऽप्यन्ये ऽवरन्ति समन्ततः ॥ ३० ॥ सर्वेषां वाञ्छितं कृत्वा हरिरन्तर्हितोऽभवत् । तेनात्र त्रिविधा लोकाः स्थिताः पूर्वं न संशयः ॥ ३१ ॥ नित्यास्तल्लिप्सवश्चैव देवाद्याश्चेति भेदतः । देवाद्यास्तेषु कृष्णेन द्वारिकां प्रापिताः पुरा ॥ ३२ ॥ पुनर्मौसलमार्गेण स्वाधिकारेषु चापिताः । तल्लिप्सूंश्च सदा कृष्णः प्रेमानन्दैकरूपिणः ॥ ३३ ॥ विधाय स्वीयनित्येषु समावेशितवांस्तदा । नित्याः सर्वेऽप्ययोग्येषु दर्शनाभावतां गताः ॥ ३४ ॥ व्यावकारिकलीलास्थाः तत्र यन्नाधिकारिणः । पश्यन्त्यत्रागतास्तत्मात् निर्जनत्वं समन्ततः ॥ ३५ ॥ तस्माच्चिन्ता न ते कार्या वज्रनाभ मदाज्ञया । वासयात्र बहून् ग्रामान् संसिद्धिस्ते भविष्यति ॥ ३६ ॥ कृष्णलीलानुसारेण कृत्वा नामानि सर्वतः । त्वया वासयता ग्रामान् संसेव्या भूरियं परा ॥ ३७ ॥ गोवर्द्धने दीर्घपुरे मथुरायां महावने । नन्दिग्रामे बृहत्सानौ कार्या राज्यस्थितिस्त्वया ॥ ३८ ॥ नद्यद्रिद्रोणिकुण्डादि कुञ्जान् संसेवतस्तव । राज्ये प्रजाः सुसम्पन्नास्त्वं च प्रीतो भविष्यसि ॥ ३९ ॥ सच्चिदानन्दभूरेषा त्वया सेव्या प्रयत्नतः । तव कृष्णस्थलान्यत्र स्फुरन्तु मदनुग्रहात् ॥ ४० ॥ वज्र संसेवनादस्य उद्धवस्त्वां मिलिष्यति । ततो रहस्यमेतस्मात् प्राप्स्यसि त्वं समातृकः ॥ ४१ ॥ एवमुक्त्वा तु शाण्डिल्यो गतः कृष्णमनुस्मरन् । विष्णूरातोऽथ वज्रश्च परां प्रीत्तिमवापतुः ॥ ४२ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण् एकशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीमद् भागवतमाहात्म्ये शाण्डील्योपदिष्ट व्रजभूमिमाहात्म्यवर्णनं नाम प्रथोमोऽध्यायः ॥ १ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/श्रीस्कान्दे माहात्म्यम्/अध्यायः २ ऋषयः ऊचुः - शाण्डिल्ये तौ समादिश्य परावृत्ती स्वमाश्रमम् । किं कथं चक्रतुस्तौ तु राजानौ सूत तद् वद ॥ १ ॥ सूत उवाच - ततस्तु विष्णुरातेन श्रेणीमुख्याः सहस्रशः । इन्द्रप्रस्थान् समानाय्य मथुरास्थानमापिताः ॥ २ ॥ माथुरान् ब्राह्मणान् तत्र वानरांश्च पुरातनान् । विज्ञाय माननीयत्वं तेषु स्थापैतवान् स्वराट् ॥ ३ ॥ वज्रस्तु तत्सहायेन शाण्डिल्यस्याप्यनुग्रहात् । गोविन्दगोपगोपीनां लीलास्थानान्यनुक्रमात् ॥ ४ ॥ विज्ञायाभिधयाऽऽस्थाप्य ग्रामानावासयद् बहून् । कुण्डकूपादिपूर्तेन शिवादिस्थापनेन च ॥ ५ ॥ गोविन्दहरिदेवादि स्वरूपारोपणेन च । कृष्णाइकभक्तिं स्वे राज्ये ततान च मुमोद ह ॥ ६ ॥ प्रजास्तु मुदितास्तस्य कृष्णकीर्तनतत्पराः । परमानन्दसम्पन्ना राज्यं तस्यैव तुष्टुवुः ॥ ७ ॥ एकदा कृष्णपत्न्यस्तु श्रीकृष्णविरहातुराः । कालिन्दीं मुदितां वीक्ष्य तत्तासां करुणापरमानसा ॥ १० ॥ कालिन्दी उवाच - आत्मारामस्य कृष्णस्य ध्रुवमात्मास्ति राधिका । तस्या दास्यप्रभावेण विरहोऽस्मान् न संस्पृशेत् ॥ ११ ॥ तस्या एवांशविस्ताराः सर्वाः श्रीकृष्णनायिकाः । नित्यसम्भोग एवास्ति तस्याः साम्मुख्ययोगतः ॥ १२ ॥ स एव सा स सैवास्ति वंशी तत्प्रेमरूपिका । श्रीकृष्णनखचन्द्रालि सङ्घाच्चन्द्रावली स्मृता ॥ १३ ॥ रूपान्तरमगृह्णाना तयोः सेवातिलालसा । रुक्मिण्यादिसमावेशो मयात्रैव विलोकितः ॥ १४ ॥ युष्माकमपि कृष्णेन विरहो नैव सर्वतः । किन्तु एवं न जानीथ तस्माद् व्याकुलतामिताः ॥ १५ ॥ एवमेवात्र गोपीनां अक्रूरावसरे पुरा । विरहाभास एवासीद् उद्धवेन समाहितः ॥ १६ ॥ तेनैव भवतीनां चेद् भवेदत्र समागमः । तर्हि नित्यं स्वकान्तेन विहारमपि पल्स्यथ ॥ १७ ॥ सूत उवाच - एवमुक्तास्तु ताः पत्न्यः प्रसन्नां पुनरब्रुवन् । उद्धवालोकनेनात्म प्रेष्ठसङ्गमलालसाः ॥ १८ ॥ श्रीकृष्णपत्न्य ऊचुः - धन्यासि सखि कान्तेन यस्या नैवास्ति विच्युतिः । यतस्ते स्वार्थसंसिद्धिः तस्या दास्यो बभूविम ॥ १९ ॥ परन्तूद्धवलाभे स्याद् अस्मत् सर्वार्थसाधनम् । तथा वदस्व कालिन्दि तल्लाभोऽपि यथा भवेत् ॥ २० ॥ सूत उवाच - एवमुक्ता तु कालिन्दी प्रत्युवाचाथ तास्तथा । स्मरन्ती कृष्णचन्द्रस्य कलाः षोडशरूपिणीः ॥ २१ ॥ साधनभूमिर्बदरी व्रजता कृष्णेन मंत्रिणे प्रोक्ता । तत्रास्ते स तु साक्षात् तद् वयुनं ग्राहयन् लोकान् ॥ २२ ॥ फलभूमिर्व्रजब्ःउमिः दत्ता तस्मै पुरैव सरहस्यम् । फलमिह तिरोहितं सत्तद् इहेदानीं स उद्धवोऽलक्ष्यः ॥ २३ ॥ गोवर्द्धनगिरिनिकटे सखीस्थले तद्६रजः कामः । तत्रत्याङ्कुरवल्लीरूपेणास्ते स उद्धवो नूनम् ॥ २४ ॥ आत्मोत्सवरूपत्वं हरिणा तस्मै समार्पितं नियतम् । तस्मात् तत्र स्थित्वा कुसुमसरःपरिसरे सवज्राभिः ॥ २५ ॥ वीणावेणुमृदङ्गैः कीर्तनकाव्यादिसरससङ्गीतैः । उत्सव आरब्धव्यो हरिरतलोकान् समानाय्य ॥ २६ ॥ तत्रोद्धवावलोको भविता नियतं महोत्सवे वितते । यौष्माकीणां अभिमतसिद्धिं सविता स एव सवितानाम् ॥ २७ ॥ सूत उवाच - इति श्रुत्वा प्रसन्नास्ताः कालिन्दीं अभिवन्द्य तत् । कथयामासुरागत्य वज्रं प्रति परीक्षितम् ॥ २८ ॥ विष्णुरातस्तु तत् श्रुत्वा प्रसन्नस्तद्युतस्तदा । तत्रैवागत्य तत् सर्वं कारयामास सत्वरम् ॥ २९ ॥ गोवर्द्धनाददूरेण वृन्दारण्ये सखीस्थले । प्रवृत्तः कुसुमाम्भोधौ कृष्णसंकीर्तनोत्सवः ॥ ३० ॥ वृषभानुसुताकान्त विहारे कीर्तनश्रिया । साक्षादिव समावृत्ते सर्वेऽनन्यदृशोऽभवन् ॥ ३१ ॥ ततः पश्यत्सु सर्वेषु तृणगुल्मलताचयात् । आजगामोद्धवः स्रग्वी श्यामः पीताम्बरावृतः ॥ ३२ ॥ गुञ्जमालाधरो गायन् वल्लवीवल्लभं मुहुः । तदागमनतो रेजे भृशं सङ्कीर्तनोत्सवः ॥ ३३ ॥ चन्द्रिकागमतो यद्वत् स्फाटिकाट्टालभूमणिः । अथ सर्वे सुखाम्भोधौ मग्नाः सर्वं विसस्मरुः ॥ ३४ ॥ क्षणेनागतविज्ञाना दृष्ट्वा श्रीकृष्णरूपिणम् । उद्धवं पूजयाञ्चक्रुः प्रतिलब्धमनोरथाः ॥ ३५ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण् एकशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीमद् भागवतमाहात्म्ये गोवर्धनपर्वतसमीपे परीक्षिदादीनां उद्धवदर्शनवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/श्रीस्कान्दे माहात्म्यम्/अध्यायः उद्धवमुखेन श्रीमद् भागवतमाहात्म्यवर्णनं भागवतोपदेशस्य सम्प्रदायकर्मकथनं परीक्षितः कलिनिग्रहायोद्योगः, भागवतश्रवणेन वजादीनां भगवद्दर्शनं च - सूत उवाच - अयोद्धवस्तु तान् दृष्ट्वा कृष्णकीर्तनतत्परान् । सत्कृत्याथ परिष्वज्य परीक्षितमुवाच ह ॥ १ ॥ धन्योऽसि राजन् कृष्णैक भक्त्या पूर्णोऽसि नित्यदा । यस्त्वं निमग्नचित्तोऽसि कृष्णसंङ्कीर्तनोत्सवे ॥ २ ॥ कृष्णपत्नीषु वज्रे च दिष्ट्या प्रीतिः प्रवर्तिता । तवोचितमिदं तात कृष्णदत्ताङ्गवैभव ॥ ३ ॥ द्वारकास्थेषु सर्वेषु धन्या एते न संशयः । येषां व्रजनिवासाय पार्थमादिष्टवान् प्रभुः ॥ ४ ॥ श्रीकृष्णस्य मनश्चन्द्रो राधास्यप्रभयान्वितः । तद् विहारवनं गोभिः मण्डयन् रोचते सदा ॥ ५ ॥ कृष्णचन्द्रः सदा पूर्णः तस्य षोडश या कलाः । चित्सहस्रप्रभभिन्ना अत्रास्ते तत्स्वरूपता॥ ६ ॥ एवं वज्रस्तु राजेन्द्र प्रपन्नभयभञ्जकः । श्रीकृष्णदक्षिणे पादे स्थानमेतस्य वर्तते ॥ ७ ॥ अवतारेऽत्र कृष्णेन योगमायातिभाविताः । तद्बलेनात्मविस्मृत्या सीदन्त्येते न संशयः ॥ ८ ॥ ऋते कृष्णप्रकाशं तु स्वात्मुबोधो न कस्यचित् । तत्प्रकाशस्तु जीवानां मायया पिहितः सदा ॥ ९ ॥ अष्टाविंशे द्वापरान्ते स्वयमेव यदा हरिः । उत्सारयेन्निजां मायां तत्प्रकाशो भवेत्तदा ॥ १० ॥ स तु कालो व्यतिक्रान्तः तेनेदमपरं श्रृणु । अन्यदा तत्प्रकाशस्तु श्रीमद् भागवताद् भवेत् ॥ ११ ॥ श्रीमद् भागवतं शास्त्रं यत्र भागवतैर्यदा । कीर्त्यते श्रूयते चापि श्रीकृष्णस्तत्र निश्चितम् ॥ १२ ॥ श्रीमद् भागवतं यत्र श्लोकं श्लोकार्द्धमेव च । तत्रापि भगवान् कृष्णो वल्लवीभिर्वराजते ॥ १३ ॥ भारते पानवं जन्म प्राप्य भागवतं न यैः । श्रुतं पापपराधीनैः आत्मघातस्तु तैः कृतः ॥ १४ ॥ श्रीमद् भागवतं शास्त्र्॒अं नित्यं यैः परिसेवितम् । पिर्मातुश्च भार्यायाः कुलपङ्क्तिः सुतारिता ॥ १५ ॥ विद्याप्रकाशो विप्राणां राज्ञां शत्रुजयो विशाम् । धनं स्वास्थ्यं च शूद्राणां श्रीमद् भागवताद् भवेत् ॥ १६ ॥ योषितां अपरेषां च सर्ववाञ्छितपूरणम् । अतो भागवतं नित्यं को न सेवेत भाग्यवान् ॥ १७ ॥ अनेकजन्मसंसिद्धः श्रीम भागवतं लभेत् । प्रकाशो भगवद्भक्तेः उद्भवस्तत्र जायते ॥ १८ ॥ सांख्यायनप्रसादाप्तं श्रीमद्भागवतं पुरा । बृहस्पतिर्दत्तवान् मे तेनाहं कृष्णवल्लभः ॥ १९ ॥ अखायिकां च तेनोक्तां विष्णुरात निबोध ताम् । ज्ञायते सम्प्रदायोऽपि यत्र भागवतश्रुतेः ॥ २० ॥ बृहस्पतिरुवाच - ईक्षाञ्चक्रे यदा कृष्णो मायापुरुषरूपधृक् । ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चापि रजः सत्त्वतमोगुणैः ॥ २१ ॥ पुरुषास्त्रय उत्तस्थुः अधिकारान् तदादिशत् । उत्पत्तौ पालने चैव संहारे प्रक्रमेण तान् ॥ २२ ॥ ब्रह्मा तु नाभिकमलात् उत्पन्नस्तं व्यजिज्ञपत् । ब्रह्मोवाच - नारायणादिपुरुष परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २३ ॥ त्वया सर्गे नियुक्तोऽस्मि पपीयान् मां रजोगुणः । त्वत्स्मृतौ नैव बाधेत तथैव कृपया प्रभो ॥ २४ ॥ बृहस्पतिरुवाच - यदा तु भगवान् तस्मै श्रीमद्भागवतं पुरा । उपदिश्याब्रवीद् ब्रह्मन् सेवस्वैनत् स्वसिद्धये ॥ २५ ॥ ब्रह्मा तु परमप्रीतः तेन कृष्णाप्तयेऽनिशम् । सप्तावरणभङ्गाय सप्ताहं समवर्तयत् ॥ २६ ॥ श्रीभागवतसप्ताह सेवनाप्तमनोरथः । सृष्टिं वितनुते नित्यं ससप्ताहः पुनः पुनः ॥ २७ ॥ विष्णुरप्यर्थयामास पुमांसं स्वार्थसिद्धये । प्रजानां पालने पुंसा यदनेनापि कल्पितः ॥ २८ ॥ विष्णुरुवाच - प्रजानां पालनं देव करिष्यामि यथोचितम् । प्रवृत्त्या च निवृत्त्या च कर्मज्ञानप्रयोजनात् ॥ २९ ॥ यदा यदैव कालेन धर्मग्लानिर्भविष्यति । धर्मं संस्थापयिष्यामि ह्यवतारैस्तदा तदा ॥ ३० ॥ भोगार्थिभ्यस्तु यज्ञादि फलं दास्यामि निश्चितम् । भोगार्थिभ्यो विरक्तेभ्यो मुक्तिं पञ्चविधां तथा ॥ ३१ ॥ येऽपि मोक्षं न वाञ्छन्ति तान् कथं पालयाम्यहम् । आत्मानं च श्रियं चापि पालयामि कथं वद ॥ ३२ ॥ तस्मा अपि पुमानाद्यः श्रीभागवतमादिशत् । उवाच च पठस्वैनत् तव सर्वार्थसिद्धये ॥ ३३ ॥ ततो विष्णुः प्रसन्नात्मा परमार्थकपालने । समर्थोऽभूच्छ्रिया मासि मासि भागवतं स्मरन् ॥ ३४ ॥ यदा विष्णुः स्वयं वक्ता लक्ष्मीश्च श्रवणे रतः । तदा भागवतश्रावो मासेनैव पुनः पुनः ॥ ३५ ॥ यदा लक्ष्मीः स्वयं वक्त्री विष्णुश्च श्रवने रतः । मासद्वयं रसास्वादः तदातीव सुशोभते ॥ ३६ ॥ अधिकारे स्थितो विष्णूह् लक्ष्मीर्निश्चिन्तमानसा । तेन भागवतास्वादः तस्या भूरि प्रकाशते ॥ ३७ ॥ अथ रुद्रोऽपि तं देवं संहाराधिकृतः पुरा । पुमांसं प्रार्थयामास स्वसामर्थ्यविवृद्धये ॥ ३८ ॥ रुद्र उवाच - नित्ये नैमित्तिके चैव संहारे प्राकृते तथा । शक्तयो मम विद्यन्ते देवदेव मम प्रभो ॥ ३९ ॥ आत्यन्तिके तु संहारे मम शक्तिर्न विद्यते । महद्दुःखं ममेतत्तु तेन त्वां प्रार्थयाम्यहम् ॥ ४० ॥ बृहस्पतिरुवाच - श्रीमद् भागवतं तस्मा अपि नारायणो ददौ । स तु संसेवनादस्य जिग्ये चापि तमोगुणम् ॥ ४१ ॥ कथा भागवती तेने सेविता वर्षमात्रतः । लये त्वात्यन्तिके तेनौ आप शक्तिं सदाशिवः ॥ ४२ ॥ उद्धव उवाच - श्रीभागवतमाहात्म्य इमां आख्यायिकां गुरोः । श्रुत्वा भागवतं लब्ध्वा मुमुदेऽहं प्रणम्य तम् ॥ ४३ ॥ ततस्तु वैष्णवीं रीतिं गृहीत्वा मासमात्रतः । श्रीमद् भागवतास्वादो मया सम्यङ्६निषेवितः ॥ ४४ ॥ तावतैव बभूवाहं कृष्णस्य दयितः सखा । कृष्णेनाथ नियुक्तोऽहं व्रजे स्वप्रेयसीगणे ॥ ४५ ॥ विरहार्त्तासु गोपीषु स्वयं नित्यविहारिणा । श्रीमागवतसन्देशो मन्मुखेन प्रयोजितः ॥ ४६ ॥ तं यथामति लब्ध्वा ता आसन् विरहवर्जिताः । नाज्ञासिषं रहस्यं तत् चमत्कारस्तु लोकितः ॥ ४७ ॥ स्वर्वासं प्रार्थ्य कृष्णं च ब्रह्माद्येषु गतेषु मे । श्रीमद्भागवते कृष्णः तद् रहस्यं स्वयं ददौ ॥ ४८ ॥ पुरतोऽश्वत्थमूलस्य चकार मयि तद् दृढम् । तेनात्र व्रजवल्लीषु वसामि बदरीं गतः ॥ ४९ ॥ तस्मात् नारदकुण्डेऽत्र तिष्ठामि स्वेच्छया सदा । कृष्णप्रकाशो भक्तानां श्रीमद्भागवताद् भवेत् ॥ ५० ॥ तदेषामपि कार्यार्थं श्रीमद्भागवतं त्वहम् । प्रवक्ष्यामि सहायोऽत्र त्वयैवानुष्ठितो भवेत् ॥ ५१ ॥ सूत उवाच - विष्णुरातस्तु श्रुत्वा तद् उद्धवं प्रणतोऽब्रवीत् । परीक्षिदुवाच - हरिदास त्वया कार्य श्रीभागवतकीर्तनम् ॥ ५२ ॥ आज्ञाप्योऽहं यथा कार्यः सहायोऽत्र मया तथा । सूत उवाच - श्रुत्वैतद् उद्धवो वाक्यं उवाच प्रीतमानसः ॥ ५३ ॥ उद्धव उवाच - श्रीकृष्णेन परित्यक्ते भूतले बलवान कलिः । करिष्यति परं विघ्नं सत्कार्ये समुपस्थिते ॥ ५४ ॥ तस्माद् दिग्विजयं याहि कलिनिग्रहमाचर । अहं तु मासमात्रेण वैष्णवीं रीतिमास्थितः ॥ ५५ ॥ श्रीमद्भागवतास्वादं प्रचार्यं त्वत्सहायतः । एतान् सम्प्रापयिष्यामि नित्यधाम्नि मधुद्विषः ॥ ५६ ॥ सूत उवाच - श्रुत्वैवं तद्वचो राजा मुदितश्चिन्तयाऽऽतुरः । तदा विज्ञापयामास स्वाभिप्रायं तमुद्धवम् ॥ ५७ ॥ परीक्शिदुवाच - कलिं तु निग्रहीष्यामि तात ते वचसि स्थितः । श्रीभागवतसम्प्राप्तिः कथं मम भविष्यति ॥ ५८ ॥ अहं तु समनुग्राह्यः तव पादतले श्रितः । सूत उवाच - श्रुत्वैतद् वचनं भूयोऽपि उद्धवस्तं उवाच ह ॥ ५९ ॥ उद्धव उवाच - राजन् चिन्ता तु ते कापि नैव कार्या कथञ्चन । तवैव भगवत् शास्त्रे यतो मुख्याधिकारिता ॥ ६० ॥ एतावत् काल पर्यंतं प्रायो भागवतश्रुतेः । वार्तामपि न जानन्ति मनुष्याः कर्मतत्पराः ॥ ६१ ॥ त्वत्प्रसादेन बहवो मनुष्या भारताजिरे । श्रीमद्भागवतप्राप्तौ सुखं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम् ॥ ६२ ॥ नन्दनन्दनरूपस्तु श्रीशुको भगवान् ऋषिः । श्रीमद् भागवतं तुभ्यं श्रावयिष्यत्यसंशयम् ॥ ६३ ॥ तेन प्राप्स्यसि राजन् त्वं नित्यं धाम व्रजेशितुः । श्रीभागवतसञ्चारः ततो भुवि भविष्यति ॥ ६४ ॥ तस्मात्त्वं गच्छ राजेन्द्र कलिनिग्रहमाचर । सूत उवाच - इत्युक्तस्तं परिक्रम्य गतो राजा दिशां जये ॥ ६५ ॥ वज्रस्तु निजराज्येशं प्रतिबाहुं विधाय च । तत्रैव मातृभिः साकं तस्थौ भागवताशया ॥ ६६ ॥ अथ वृन्दावने मासं गोवर्धनसमीपतः । श्रीमद् भागवास्वादस्तु उद्धवेन प्रवर्तितः ॥ ६७ ॥ तस्मिन् आस्वाद्यमाने तु सच्चिदानन्दरूपिणी । प्रचकाशे हरेर्लीला सर्वतः कृष्ण एव च ॥ ६८ ॥ आत्मानं च तदन्तःस्थं सर्वेऽपि ददृशुस्तदा । वज्रस्तु दक्षिणे दृष्ट्वा कृष्णपादसरोप्रुहे ॥ ६९ ॥ स्वात्मानं कृष्णवैधुर्यान् मुक्तस्तद्भुव्यशोभत । ताश्च तन्मातरं कृष्णे रासरात्रिप्रकाशिनि ॥ ७० ॥ चन्द्रे कलाप्रभारूपं आत्मानं वीक्ष्य विस्मिताः । स्वप्रेष्ठविरहव्याधिविमुक्ताः स्वपदं ययुः ॥ ७१ ॥ येऽन्ये च तत्र ते सर्वे नित्यलीलान्तरं गताः । व्यावहारिकलोकेभ्यः सद्योऽदर्शनमागताः ॥ ७२ ॥ गोवर्धननिकुञ्जेषु गोषु वृन्दावनादिषु । नित्यं कृष्णेन मोदन्ते दृश्यन्ते प्रेमतत्परैः ॥ ७३ ॥ सूत उवाच - ये एतां भगवत्प्राप्तिं श्रुणुयाच्चापि कीर्तयेत् । तस्य वै भगवत् प्राप्तिः दुःखहानिश्च जायते ॥ ७४ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण् एकशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे परीक्षिद् उद्धवसंवादे श्रीमद् भागवतमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीमद्भागवतपुराणम्/श्रीस्कान्दे माहात्म्यम्/अध्यायः ४ श्रीमद् भागवतस्य वक्तृश्रोतॄणां लक्षणानि, भागवतश्रवणस्य फलं विधिश्च - ऋषयः ऊचुः - साधु सूत चिरं जीव चिरमेवं प्रशाधि नः । श्रीभागवमाहात्म्यं अपूर्वं त्वन् मुखाच्छ्रुतम् ॥ १ ॥ तत्स्वरूपं प्रमाणं च विधिं च श्रवणे वद । तद्वक्तुर्लक्षणं सूत श्रोतुश्चापि वदाधुना ॥ २ ॥ सूत उवाच - श्रीमद् भागवतस्याथ श्रीमद्भगवतः सदा । स्वरूपमेकमेवास्ति सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥ ३ ॥ श्रीकृष्णासक्तभक्तानां तन्माधुर्यप्रकाशकम् । समुज्जृम्भति यद्वाक्यं विद्धि भागवतं हि तत् ॥ ४ ॥ ज्ञानविज्ञान भक्त्यङ्ग चतुष्टयपरं वचः । मायामर्दनदक्षं च विद्धि भागवतं च तत् ॥ ५ ॥ प्रमाणं तस्य को वेद ह्यनन्तस्याक्षरात्मनः । ब्रह्मणे हरिणा तद्दिक् चतुःश्लोक्या प्रदर्शिता ॥ ६ ॥ तदानन्त्यावगाहेन स्वेप्सितावहनक्षमाः । ते एव सन्ति भो विप्रा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥ ७ ॥ मितबुद्ध्यादिवृत्तीनां मनुष्याणां हिताय च । परीक्षिच्छुकसंवादो योऽसौ व्यासेन कीर्तितः ॥ ८ ॥ ग्रन्तोऽष्टादशसाहस्रो योऽसौ भागवताभिधः । कलिग्राहगृहीतानां स एव परमाश्रयः ॥ ९ ॥ श्रोतारोऽथ निरूप्यन्ते श्रीमद् विष्णुकथाश्रयाः । प्रवरा अवराश्चेति श्रोतारो द्विविधा पताः ॥ १० ॥ प्रवराश्चातको हंसः शुको मीनादयस्तथा । अवरा वृकभूरुण्डवृषोष्ट्राद्याः प्रकीर्तिताः ॥ ११ ॥ अखिलोपेक्षया यस्तु कृष्णशास्त्रश्रुतौ व्रती । सः चातको यथाम्भोदमुक्ते पाथसि चातकः ॥ १२ ॥ हंसः स्यात् सारमादत्ते यः श्रोता विविधाच्छ्रुतात् । दुग्धेनैक्यं गतात्तोयाद् यथा हंसोऽमलं पयः ॥ १३ ॥ शुकः सुष्ठु मितं वक्ति व्यासम् श्रोतॄंश्च हर्षयन् । सुपाठितः शुको यद्वत् शिक्षकं पार्श्वगानपि ॥ १४ ॥ शब्दं नानिमिषो जातु करोत्यास्वादयन् रसम् । श्रोता स्निग्धो भवेन्मीनो मीनः क्षीरनिधौ यथा ॥ १५ ॥ यस्तुदन् रसिकान् श्रोतॄन् व्रौत्यज्ञो वृको हि सः । वेणुस्वनरसासक्तान् वृकोऽरण्ये मृगान् हथा ॥ १६ ॥ भूरुण्डः शिक्षयेदन्यात् श्रुत्वा न स्वयमाचरेत् । यथा हिमवतः श्रृंगे भूरुण्डाखो विहंगमः ॥ १७ ॥ सर्वं श्रुतमुपादत्ते सारासारान्धधीर्वृषः । स्वादुद्राक्षां खलिं चापि निर्विशेषं यथा वृषः ॥ १८ ॥ स उष्ट्रो मधुरं मुञ्चन् विपरीते रमेत यः । यथा निम्बं चरत्युष्ट्रो हित्वाम्रमपि तद्युतम् ॥ १९ ॥ अन्येऽपि बहवो भेदा द्वयोर्भृङ्गखरादयः । विज्ञेयास्तत्तदाचारैः तत्तत्प्रकृतिसम्भवैः ॥ २० ॥ यः स्थित्वाभिमुखं प्रणम्य विधिवत् त्यक्तान्यवादो हरेः । लीलाः श्रोतुमभीप्सतेऽतिनिपुणो नम्रोऽथ कॢपाञ्जलिः । शिष्यो विश्वसितोऽनुचिन्तनपरः प्रश्नेऽनुरक्तः शुचिः । नित्यं कृष्णजनप्रियो निगदितः श्रोता स वै वक्तृभिः ॥ २१ ॥ भावगन्मतिरनपेक्षः सुहृदो दीनेषु स्मानुकम्पो यः । बहुधा बोधनचतुरो वक्ता सम्मानितो मुनिभिः ॥ २२ ॥ अथ भारतभृस्थाने श्रीभागवतसेवने । विधिं श्रृणुत भो विप्रा येन स्यात् सुखसन्ततिः ॥ २३ ॥ राजसं सत्त्विकं चापि तामसं निर्गुणं तथा । चतुर्विधं तु विज्ञेयं श्रीभागवतसेवनम् ॥ २४ ॥ सप्ताहं यज्ञवद् यत्तु सश्रमं सत्वरं मुदा । सेवितं राजसं तत्तु बहुपूजादिशोभनम् ॥ २५ ॥ मासेन ऋतुना वापि श्रवणं स्वादसंयुतम् । सात्त्विकं यदनायासं समस्तानन्दवर्धनम् ॥ २६ ॥ तामसं यत्तु वर्षेण सालसं श्रद्धया युतम् । विस्मृतिस्मृतिसंयुक्तं सेवनं तच्च सौख्यदम् ॥ २७ ॥ वर्षमासदिनानां तु विमुच्य नियमाग्रहम् । सर्वदा प्रेमभक्त्यैव सेवनं निर्गुणं मतम् ॥ २८ ॥ पारीक्षितेऽपि संवादे निर्गुणं तत् प्रकीर्तितम् । तत्र सप्तदिनाख्यानं तदायुर्दिनसंखय्या ॥ २९ ॥ अन्यत्र त्रिगुणं चापि निर्गुणं च यथेच्छया यथा कथञ्चित् कर्तव्यं सेवनं भगवच्छ्रुतेः ॥ ३० ॥ ये श्रीकृष्णविहारैक भजनास्वादलोलुपाः । मुक्तावपि निराकाङ्क्षाः तेषां भागवतं धनम् ॥ ३१ ॥ येऽपि संसारसन्तापनिर्विण्णा मोक्षकाङ्क्षिणः । तेषां भवौषधं चैतत् कलौ सेव्यं प्रयत्नतः ॥ ३२ ॥ ये चापि विषयारामाः सांसारिकसुखस्पृहाः । तेषां तु कर्म मार्गेण या सिद्धिः साधुना कलौ ॥ ३३ ॥ सामर्थ्यधनविज्ञानाभावादत्यन्तदुर्लभा । तस्मात्तैरपि संसेव्या श्रीमद्भागवती कथा ॥ ३४ ॥ धनं पुत्रांस्तथा दारान् वाहनादि यशो गृहान् । असापत्न्यं च राज्यं च दद्यात् भागवती कथा ॥ ३५ ॥ इह लोके वरान् भुक्त्वा भोगान् वै मनसेप्सितान् । श्रीभागवतसंगेन यात्यन्ते श्रीहरेः पदम् ॥ ३६ ॥ यत्र भागवती वार्ता ये च तच्छ्रवणे रताः । तेषां संसेवनं कुर्याद् देहेन च धनेन च ॥ ३७ ॥ तदनुग्रहतोऽस्यापि श्रीभागवतसेवनम् । श्रीकृष्णव्यतिरिक्तं यत्तत् सर्वं धनसंज्ञितम् ॥ ३८ ॥ कृष्णार्थीति धनार्थीति श्रोता वक्ता द्विधा मतः । यथा वक्ता तथा श्रोता तत्र सौख्यं विवर्धते ॥ ३९ ॥ उभयोर्वैपरीत्ये तु रसाभासे फलच्युतिः । किन्तु कृष्णार्थिनां सिद्धिः विलम्बेनापि जायते ॥ ४० ॥ धनार्थिनस्तु संसिद्धिः विधिसंपूर्णतावशात् । कृष्णार्थिनोऽगुणस्यापि प्रेमैव विधिरुत्तमः ॥ ४१ ॥ आसमाप्ति सकामेन कर्त्तव्यो हि विधिः स्वयम् । स्नातो नित्यक्रियां कृत्वा प्राश्य पादोदकं हरेः ॥ ४२ ॥ पुस्तकं च गुरुं चैव पूजयित्वोपचारतः । ब्रूयाद् वा श्रृणुयाद् वापि श्रीमद्भागवतं मुदा ॥ ४३ ॥ पयसा वा हविषेण मौनं भोजमाचरेत् । ब्रह्मचर्यमधःसुप्तिं क्रोधलोभादिवर्जनम् ॥ ४४ ॥ कथान्ते कीर्तनं नित्यं समाप्तौ जागरं चरेत् । ब्रह्मणान् भोजयित्वा तु दक्षिणाभिः प्रतोषयेत् ॥ ४५ ॥ गुरवे वस्त्रभूषादि दत्त्वा गां च समर्पयेत् । एवं कृते विधाने तु लभते वाञ्छितं फलम् ॥ ४६ ॥ दारागारसुतान् राज्यं धनादि च यदीप्सितम् । परंतु शोभते नात्र सकामत्वं विडम्बनम् ॥ ४७ ॥ कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत् प्रेमानन्दफलप्रदम् । श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कलौ कीरेण भाषितम् ॥ ४८ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण् एकशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीमद् भागवतमाहात्म्ये भागवत श्रोतृवक्तृ लक्षणविधिनिरूपणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
|
||
|
|
Последнее изменение этой страницы: 2024-07-06; просмотров: 51; Нарушение авторского права страницы; Мы поможем в написании вашей работы! infopedia.su Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав. Обратная связь - 216.73.216.196 (0.05 с.) |
