Спрадвечна беларуская лексіка

↑

▷ Содержание

⇐ ПредыдущаяСтр 8 из 14Следующая ⇒

▷ Похожие статьи

Асноўным пластом лексічнай сістэмы беларускай мовы на ўсіх этапах яе развіцця з’яўляецца спрадвечна беларуская лексіка (існуе даўно, спрадве-ку, дасталася ў спадчыну), якая вызначае самабытнасць мовы.

У склад спрадвечнай лексікі ўваходзяць:

– агульнаславянская лексіка;

– усходнеславянская лексіка;

– уласнабеларуская лексіка.

Агульнаславянскія словы – гэта словы, якімі карысталіся славяне ўжо ў III тысячагоддзі да н. э. Праславянская мова праіснавала звыш трох тысяч год, і за гэты час папоўнілася многімі словамі, якія ўваходзяць у лек-січны склад сучасных славянскіх моў, у тым ліку і беларускай.

Прыклады слоў агульнаславянскага паходжання

Агульнаславянскія (і індаеўрапейскія) словы – самыя старажытныя ў лексіцы сучаснай беларускай мовы. Іх налічваецца каля дзвюх тысяч. “Тлумачальны слоўнік беларускай мовы” ў 5 тамах засведчыў каля 100 тысяч слоў. 1/50 з іх – агульнаславянскія словы. Аднак да нашага часу яны з’яўляюцца найбольш ужывальнымі, стылістычна нейтральнымі і склада-юць чвэрць ўсіх слоў, ужывальных у паўсядзённых моўных зносінах.

Усходнеславянскія словы адлюстроўваюць тыя зрухі ў сацыяльна-эканамічным і грамадскім жыцці ўсходніх славян, якія адбыліся на працягу VI–VII стагоддзяў, і з'яўляюцца агульнымі для ўсіх усходніх славян, агуль-ную мову якіх прынята называць старажытнарускай мовай.

Прыклады ўсходнеславянскіх слоў

Уласнабеларускія словы складаюць спецыфіку лексічнай сістэмы беларускай мовы, бо ўжываюцца толькі ў беларускай мове. Гэта словы, якія ў працэсе фарміравання і развіцця беларускай мовы (XIII–XIVстст.) узніклі на яе ўласнай лексічнай аснове (і набылі спецыфічна беларускае фанетыч-нае аблічча) ці ўтвораны ад запазычаных лексічных адзінак пры дапамозе ўласных словаўтваральных сродкаў.

Прыклады ўласнабеларускіх слоў

Запазычаная лексіка

Запазычаная лексіка – пэўны пласт слоўнікавага складу беларускай мовы, які фарміраваўся на працягу ўсяго гістарычнага перыяду яе развіцця пры ўзаемадзеянні з іншымі мовамі. Пранікненне запазычаных слоў у бела-рускую мову пачалося яшчэ ў часы ўсходнеславянскага адзінства. Прычына запазычвання слоў – сацыяльна-эканамічныя, дзяржаўна-палітычныя і куль-турныя зносіны паміж народамі.

Запазычванне – натуральны вынік моўных кантактаў, узаемасувязей моў. Запазычанні ўзбагачаюць слоўнік, пашыраюць намінатыўныя і камуніка-тыўныя магчымасці мовы.

Адрозніваюць два тыпы запазычанняў: з блізкароднасных славянскіх моў і з неславянскіх моў.

Запазычванне адбываецца двума шляхамі: вусным – пры непасрэдных моўных зносінах з іншымі народамі (даўно запазычаныя словы) – і пісьмо-вым – праз кнігі, газеты, афіцыйныя дакументы, пры перакладах з чужых моў (пазнейшыя запазычанні). Адны з запазычаных слоў трапілі ў беларус-кую мову непасрэдна з іншых моў, другія ж прыйшлі праз суседнія мовы – рускую, польскую або ўкраінскую.

Значная частка запазычаных слоў паступова асвоілася беларусамі, увайшла ў склад агульнаўжывальнай лексікі і перастала ўспрымацца як іншамоўная. Напрыклад: агурок (грэч.), бульба (лац.), цыбуля (ням.), базар (цюрк.), булён (франц.); банкет, боты, гвардыя, парфума, пісталет, сурвэтка (галіцызмы) і інш.

Аднак шматлікія словы іншамоўнага паходжання захоўваюць пэўныя асаблівасці, па якіх можна вызначыць, з якой менавіта мовы прыйшло слова. Разгледзім табліцу запазычанняў з неславянскіх і славянскіх моў і іх асноўныя прыметы.

Асобную групу сярод запазычанняў складаюць інтэрнацыянальныя словы. Інтэрнацыяналізмы – гэта міжнародныя словы, што выкарыстоўва-юцца ў шматлікіх мовах у адным і тым жа значэнні, запазычаныя пераважна з класічных старажытных грэчаскай і лацінскай моў (ці ўтвораныя ад іх). Сярод іх больш за ўсё спецыяльных тэрмінаў з розных галін палітыкі, наву-кі, тэхнікі, культуры: альянс, аўтамабіль, аграхімія, біяфізіка, гісторыя, культура, касманаўтыка, банк, гіпотэза, гуманізм, дыскрэдытацыя, ідэал, інтэлект, камюніке, канстытуцыя, канфлікт, катастрофа, магнітафон, тэлевізар, трактар, перспектыва, індустрыя, працэнт, рэалізацыя, стабі-лізацыя, цывілізацыя, экспарт, а таксама слова спорт (з англ.).

Лексіка паводле актыўнасці ўжывання.

Актыўная і пасіўная лексіка

(устарэлыя і новыя словы)

Лексічны склад любой мовы пастаянна змяняецца і папаўняецца пад уздзеяннем рэчаіснасці. Гістарычныя змены, якія адбываюцца ў грамадстве, уплываюць на развіццё мовы і адлюстроўваюцца ў ёй. З аднаго боку, старыя рэаліі і словы, што іх абазначаюць, адыходзяць на другі план або ўвогуле знікаюць, а з другога – узнікаюць новыя рэаліі і ідзе папаўненне слоўнікава-га складу новымі словамі (ці новымі значэннямі некаторых слоў).

На кожным этапе развіцця грамадства ў мове суіснуюць два пласты лексікі: актыўная лексіка – гэта словы, якія ведаюць і актыўна ўжываюць усе носьбіты мовы; і пасіўная лексіка – словы, зразумелыя для большасці носьбітаў мовы, але якія ўжываюцца рэдка і захоўваюць адценне ўстарэла-сці або навізны.

Да актыўнай лексікі адносяцца словы, якія шырока выкарыстоўваюцца ў беларускай мове. Яны прывычныя і зразумелыя ўсім носьбітам мовы. Сярод іх вылучаюцца:

стылістычна нейтральныя агульнаўжывальныя словы, што выкарыстоў-ваюцца ў розных стылях мовы: дарога, радзіма, жыць, высокі, малады, радасна, мы і інш.,

а таксама тэрміналагічныя словы, якія актыўна ўжываюцца, хоць і не заўсёды могуць быць зразумелыя ўсім носьбітам мовы: акварэль, тыпаж, матэрыял, гістарызм і інш.

У пасіўнай лексіцы вылучаюцца ўстарэлыя словы і новыя словы.

Ад устарэлыхслоў (якія ў сучаснай беларускай мове выйшлі з актыў-нага ўжытку)неабходна адрозніваць старыя словы (спрадвечныя беларус-кія словы, якія ўзніклі ў глыбокай старажытнасці і якімі мы карыстаемся і цяпер: галава, рука, хлеб, конь, дождж і інш.).

Паводле прычыны архаізацыі ўстарэлыя словы падзяляюцца на гіста-рызмы і архаізмы.

Гістарызмы – гэта такія ўстарэлыя словы, якія з’яўляюцца назвамі тых паняццяў і з’яў, што зніклі з рэальнай рэчаіснасці: баярын, ваявода, войт, князь, шляхціц, земства, ураднік, памешчык, парабак, кальчуга, калчан, жу-пан, жаўнер, саха, кварта, грош, нарком, нэпман. Гістарызмы не маюць сінонімаў у сучаснай беларускай мове.

Архаізмы (ад грэч. archaios – cтарадаўні, устарэлы) – гэта старыя назвы сучасных рэалій: бортнік – пчаляр, лекар – урач, вакацыі – канікулы, гута – шклозавод, жывот – жыццё, лемантар – буквар, мыта – пошліна, мястэч-ка – пасёлак гарадскога тыпу, чало – лоб, раме – плячо, ратай – земляроб, раць – войска, скрыжалі – законы, пекны – прыгожы, харобры – адважны, смелы. Архаізмы маюць сінонімы ў сучаснай беларускай мове, таму што прадметы і паняцці захаваліся і зараз маюць новыя назвы.

Неалагізмы (ад грэч. neos – новы і logos – cлова) – гэта новыя словы, якія з’явіліся ў мове як назвы новых прадметаў і не страцілі яшчэ адценне навізны: акрэдытацыя, аэраджып, брокер, дылер, відэатэлефон, стэрэафільм, лізінг, маркетынг, плюралізм, спікер.

Галоўная прымета неалагізмаў – іх навізна, свежасць. Да таго часу, пакуль новыя словы маюць вузкую сферу выкарыстання і зразумелыя абмежаванаму колу людзей, яны ўваходзяць у пасіўны склад лексікі. Аднак новыя словы з цягам часу становяцца агульнавядомымі і пераходзяць у разрад агульнаўжывальных: біяполе, інтэрнэт, мюзікл, менеджэр, пейджар, спонсар, трылер, хобі.

Ад неалагізмаў трэба адрозніваць аўтарскія (аказіянальныя) наватворы – індывідуальна-стылістычныя неалагізмы, цесна звязаныя з кантэкстам, якія звычайна не выходзяць за межы аднаго твора:

сонцатканыя словы (А. Александровіч),

бурапеністая завіруха (М. Зарэцкі),

агняцветны прасцяг, дарогі квяціста-раздольныя (П. Трус),

маланкагромны гул ракеты (М. Танк).

Некаторая частка з іх стала здабыткам літаратурнай мовы. Так, У. Дубоўка ўвёў у мову словы адлюстроўваць, ажыццяўленне, дабрабыт, мілагучны, мэтазгодны і інш.; Купалавымі лічацца скурганіць, неўглядзь, нязглядны, прагледзіста, скаменены, шумнацечны і інш.

Лексіка паводле сферы ўжывання.

Агульнаўжывальная лексіка і лексіка абмежаванага ўжывання (спецыяльныя тэрміны і прафесіяналізмы,

Познавательные статьи:



Психологические особенности спортивного соревнования

Приготовление дезинфицирующих растворов различной концентрации

Занятость населения и рынок труда

Социальный статус семьи и её типология