nji ýyllardaky Watançylyk urşynda türkmen ýigitleriň we gelin-gyzlarynyň gahrymançylygy

↑

⇐ ПредыдущаяСтр 2 из 2

1941 – nji ýylyň 22 – nji iýunynda faşistik Germaniýa ähtiýalanlyk bilan SSSR – iň üstüne çozdy. Sowet halklarynyň Beýik Watançylyk urşy başlandy. Müňlerçe türkmen ýigitleri uruş habaryny eşidenden harby komissariatlara baryp, watan goragyna taýýardyklaryny aýdýardylar. Urşuň eýýäm ilkinji günlerinde olardan 3 müňdenem gowuragy meýletinlik bilen fronta gitdiler.

Raýon, şäher harby komissariatlary adamlaryň iň köp ýygnanýan ýerine öwrüldi. Ýaş ýetginjekleriň arasynda öz ýaşyny uly ýazdyryp fronta gitjek bolýanlaram az däldi.

1941- nji ýylyň güýzünde Türkmenistanda fronta ugratmak üçin öz milli goşun birikmeleri düzülip başlandy. Dogursy, respublikada 1924 – 1928 – nji ýyllarda milli goşun döredilipdi, onuň öz ofiser kadrlary – da ösüp ýetişipdi. Emma BK (b) P MK – nyň we SSSR HKS – niň 1938 – nji ýylyň 7 – nji martynda kabul eden kararyna laýyklykda milli goşunlar ýatyrylyp, dürli milletlerden bolan ýigitler ors dilinde dolandyrylýan umumy goşun bölümlerinde gulluk etmäge borçly edilipdi. Bu karar nädogrudy. Ors däl milletlerden bolan esgerleriň ors dilini gowşak bilmegi uruş şertlerinde nähak pidalara sebäp bolýardy. Belki şonuň üçindir, eýýäm urşuň ilkinji günlerinden başlap bütün SSSR boýunça köne, milli goşun birikmelerini dikletmek başlandy.

Gysaga wagtyň içinde Türkmenistanda 87 – nji we 88- nji aýratyn türkmen atyjy brigadalary, 97 – nji we 98 – nji türkmen atly diwiziýalary düzüldi. Az wagtlyk türgenleşik geçirilenden soň ilki 87 – nji aýratyn türkmen atyjy brigadasy, soňra baýlaki goşun bölekleri goşun bölekleri hem eşelon yzyna eşelon bolup fronta ugradylar. Bu goşun bölekleriniň hatarlary soňra – da respublikanyň öz hasabyna doldurylyp durulýardy.

Uruş ýyllarynda Türkmenistanyň kommunistleriniň 10 müňden – de köpüsi (partiýa guramasynyň düzüminiň ýarsyndan köpürägi), komsomollaryň 40 müňüsi (komsomol ýaş ýigitleriň hemmesi), partiýa we döwlet işgärleriniň ýüzlerçesi fronta gitdiler.

Resmi maglumatlara görä, uruş ýyllarynda türkmen ýigitlerinden 190 – 200 müň töweregi fronta gidip, şolaryň hem 50 müň töweregi ýa – da dörtden biri söweşlerde wepat bolupdyr. Ýöne bu maglumatlar entek ylymda takyk edilenokdy. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamasynda: “XX asyr adamzadyň ykbalynda awuly, uly ýitgili, köp pidaly, gandöküşikli wagşy asyr boldy. Iki dünýä uruşlary, onlarça sebitara, döwletara agyr uruşlar boldy, olara zorluk bilen, isleg bilen biziň watandaşlarymyz — türkmenlerem gatnaşdy. Diňe ikinji jahan urşunda, nemes basybalyjylaryna garşy söweşlerde 740 müň türkmen wepat boldy, onlarça müň adamlar maýyp boldular” [1]– diýip, täze maglumatlary orta atdy. Urşa gidenlariň, has beterem uruşda wepat bolanlaryň sany bu bolanlaryň sany bu görkezilýän sanalrdan artyk bolandygy belli zat. Mysal üçin 1941 – nji ýylda Türkmenistanda 1300 müň töweregi adam ýaşapdyr. Şoladan ýarsyna golaýy erkek adamlar bolup, olaryň hem 250 müň töweregi harby çagyryşa (18 – den 50 ýaşa çenli) degişli eken. 1933- 1940 – njy ýyllarda goşun gullugyna alnanlar hem uruş başlanandan şol ýerde galypdyr. 1941 – 1945 – nji ýyllar aralygynda hem her ýyl ýaşy ýeten erkek adam urşa alnypdyr. Diýmek, urşa gidenleriň sany azyndan 300 müň adama ýeten bolmaly. Başgaça aýdylanda, az sanly bron bilen tylda galdyrylan diýäýmeseň eli ýarag tutup biljek erkek göbekliniň barysy fronta alnypdyr. Soňky wagtlarda käbir etraplaryň, kolhozlaryň takyklanan maglumatlaryna esaslanyp, fronta gidenleriň ýarsyndan – da köpüsi söweşlerde wepat bolupdyr ýa – da dereksiz ýitipdir. Mysal üçin, diňe bir Sakarçäge etrabyndan 1700 töweregi adam dolanyp gelmändir. Ýurdumyzda bolsa näçe etrap, näçe şäher bar. Diýmek, respublika boýunça gelmedikleriň sany takmynan 150 – 160 müň adama ýetipdir. Munuň nä derejede betbagtçylykdygyny göz öňüne getirjek bolup görüň! Asla, ony göz öňüne getirip bir boljakmy?!

Elbetde, uruş uruşdyr. Ol pidasyz bolmaz. Ýöne türkmen iline şeýle çökder düşen başga uruş bolupmydy diýseň, gojaman taryh dymsa gerek. Şonuň üçinem, adatça tekrarlanyp gelinişi ýaly, Beýik Watançylyk urşy ýyllry halkyň diňe gahrymançylykly bilen beslenmän, eýsem onuň bimöçber betbagtçylygynyň, beýniňi sarsdyrýan hasratynyň – da ýyllarydyr. Biz ony hut şu nazarýetdenem öwrenmegimiz gerek.

Ýöne beýle diýildigi söweşlerde görkezilen gahrymançylygy unutmaly däldigi däldir. Faşistlere gaşry aldym – berdimli söweşlerde türkmen ýigitleriniň görkezen gözsüz batyrlygy şol ýyllaryň taryhna öçmejek sahypalar bolup ýazyldy. Bu hakda ýatlasaň ozaly bilen türkmen gerçegi Gurban Durdy göz öňüne gelýär: 1941 – nji ýylyň 26 – 27 – nji iýuny – urşuň ýaňy dördünji – bäşinji günleri faşistler bilen bolan çaknyşykda hakyky edermenlik görkezip, ol diňe bir öz ildeşleri türkmenleriň däl, eýsem ähli Orta Aziýa we Gazagystan halklarynyň arasynda – da birinji bolup Sowet Soýuzynyň Gahrymany diýen ada mynasyp boldy. Gurban Durdy – sada türkmen daýhan ogly – tutuş sowet Goşunynyň seržantlar düzüminiň (kiçi komandirleriniň) arasynda – da ilkinji bolup şu ady alan gahrymandy.

Beýik Watançylyk   urşunda görkezen edermenligi üçin Sowet Soýuzynyň Gahrymany diýen ada türkmenistanly gerçeklerden 76 adam mynasyp boldy. Olardan Allaberdi Agalyýewiň, Muhammet Ataýewiň, Tagan Baýramdurdyýewiň, Mülki Baýramowyň, Muhammet Gylyjowyň, Berdimyrat Döwletjanowyň, Täçmämmet Nyýazmämmedowyň, Rejep Durdyýewiň, Pena Rejebowyň, Aýdogdy Tahyrowyň, Orazberdi Hekimowyň, Saparmät Hojaýewiň we beýlekileriň atlary türkmen halkynyň gahrymançylyk taryhyna ebedilik ýazyldy.

Bu gerçekleriň gahrymançylygy hakda näçe ýatlasaň ýatlap oturmaly. 1945 – nji ýylyň başlarynda agyr söweşler eýýäm Germaniýanyň öz territoriýasynda gidýärdi. Gazanjykly uly seržant Pena Rejebowyň batareýasy Oder derýasynyň boýundaky söweşlerde tapawutlandy. 13 – nji fewralda nemesleriň pyýada batalony tanklaryň goldamagynda bu batareýanyň goraýan köprüsini eýelemek maksady bilen 10 gezek hüjüme geçdi. 12 sagada çeken söweşde Pena Rejebowyň rasçýoty duşmana uly zyýanlar ýetirip, onuň 9 hüjümini yzyna serpikdirdi. Şol söweşde ol iki aýagyndanam ýaralandy, emma söweş meýdanyny taşlamady, öz pulemýoty bilen duşmany oka tutmagy döwam etdirdi. Pena Rejebow häzir aramyzda sag – aman gezip ýör. Ol tayh ylymlarynyň doktory, köp sanly ylmy, populýar kitaplaryň awtorydyr.

Hut şol Oder boýundaky söweşlerde gahrymançylyk görkezenleriň ýene ikisini ýatlamak bolar: olaryň biri edermen ýigit gökdepeli Orazberdi Hekimow, beýlekisi tejenli Muhammet Ataýewdir. Agyr tankyň komandiri Muhammet Ataýew 1945 – nji ýylyň 7 – nji aprelinde öz ýoldaşlary – ors ýigitleri Kadoçkin, Grisenko we Zuýkow bilen birlikde gaýdusyz gahrymançylyk görkezip, soňky demine çenli duşman bilen söweşipdir. Olar faşistleriň 150 – siniň janyny jähenneme iberdiler. Ýöne dördüsem wepat boldy.

Türkmen gerçekleriniň frontlarda görkezen gahrymançylygy barada aýdylanda meşhur razwedkaçy Aga Berdiýewi, batyrlykda deňi – tapýy bolmadyk partizan ýigit Geldi Gurbanmyrady ýatlaman geçmek bolmaz. Aga Berdiýewiň bütün halka belli, taryhda ebedileşdirilen ady bar. Emma Geldi Gurbanmyrady welin, entek köpler bilenok. Hakykatynda bolsa batyr türkmen ýigidi özüniň gaýduwsyzlygy, mergenligi bilen Orel, Brýansk tokaýlarynda bütün partizan otrýadyny haýran galdyrypdyr. Ol 1942 – nji 28 – nji dekabrynda söweş meýdanynda wepat boldy. Partizan otrýadynyň komandiriniň türkmen iline gynanç bildirip ýazan hatynda şeýle sözler bar: “Güneşli Türkmenistanyň edermen ogly Geldi Gurbanmyradyň gaýduwsyzlygy, onuň görülmedik batyrlygy otrýadyň partizanlary üçin ömürlik nusga bolup galar”.

Türkmen ýigitleri Orsyýetde, Ukrainada, Belarusiýada, Pribaltikada, Gündogar Ýewropa ýurtlarynda faşizime garşy aldym – berdimli söweşlere gatnaşdylar. Türkmenistanly esgerler, Beýik Watnçylyk urşunyň ähli söweşlerine gatnaşdylar. Olar Moskwanyň we Leningradyň eteklerinde, Wolganyň boýundaky Stalingrad ugrunda, Kursk tirseginde, Dneprdäki söweşlere, Ukrainany, Kawkazy, Belorussiýany, Pribaltikany basybalyjylardan azat etmäge, faşistleri Polşadan, ruminiýadan, Bolgariýadan, wengriýadan, Ýugoslawiýadan, Awstriýadan, Çehoslowakiýadan kowup çykarmaga, faşistleri öz sürenlerinden – Berlinden ýok etmäge hem gatnaşdylar. Olardan müňlerçesi duşmanyň tylynda, partizan otrýadlarynyň hatarlarynda – da söweşipdi. Türkmen ýigitlerindenn hatda Italiýada, Fransiýada, Ýugaslawiýada hereket eden antifaşistik guramalaryň hatarynda söweşip, şol ýurtlaryň gahrymany bolanlaram bardy.

Kawkaz ugrundaky söweşlerde 83 – nji Türkstan dag – atyjylyk diwiziýasy duşman bilen aldym- berdimli söweşip, edermenlik görkezýär, olaryň arasynda türkmenistanlylar hem az däldi. Kawkaz ugrundaky söweşde tapawutlanandygy üçin diwiziýa “Gwardiýaçylar” ady berilýär. Şol söweşlerde, Demirgazyk Osetiýanyň çäginde, Türkmenistanyň Ilkinjni we Ömürlik Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň kakasy, batyr esger Atamyrat Nyýazow gahrymanlarça wepat bolýar.

Bu edermenlik üçin türkmen batyrlarynyň müňlerçesi orden – medallar, öz atlaryna ýazylyp berlen şahsy ýadygärlik ýaraglary bilen sylaglandy. Ýöne, arman, müňläp – müňläp gerçekleriň mazary ata Watandan – Türkmenistandan daşda galdy.

Uruş ýyllarynda halkyň tylda bitiren işem hakyky edermenlikdir. Işe ýaraýan erkekleriň uçdantutma hemmesi diýen ýaly fronta gidip, stanogyň başynda, kolhoz meýdanlarynda olaryň ornuny aýallar, garrylar, çagala tutmaly boldy. Tylda galanlaryň gerdenine düşen agram diňe bu - da däl. Halk hojalygyny, ozaly bilen bolsa senagaty uruş hajatlaryna tabyn edip gurmalydy. Şol bir wagtyň özünde ýurduň nemes faşistleri tarapyndan okkupirlenen günbatar etrapalryndan göçürilip getirilýän kärhanalary ýerleşdirip, öý – öwzarsyz galan bosgunlary ýaşar ýaly jaý, gün – güzeran görer ýaly iş bilen üpjün etmelidi. Galyberse – de, urşa giden ýigitlere – de tylyň maddy hem moral kömegi zerurdy.

Garaz, iş wagty eýýäm sagatlap ölçelmeýärdi. Daň atandan garaňky gatlaşýança meýdanlarda bili bekemedik çagalar, ýaşy bir çene baran garrylar halys tapdan düşýärdi. Aýallara bolsa işden gelibem dynuw ýokdy. Olar tapnja dänesini degirmende üwäp çörek bişirýärdiler, pelteli çyraň yşgynda frontdaky jan – jigerleri üçin ellikdir – jorap örüp, geýim – gejim tikýärdiler, depder kagyzyna hat ýazyp, ondan üç burç bukja ýasap fronta ýollaýardylar. Ýöne durmuş näçe agyram bolsa aýallaram, garrylaram, çagalaram ruhdan düşenokdy. Olar urşuň hökman ýeňiş bilen gutarjakdygyna, özleriniň yhlasly zähmeti bilen ony golaýlaşdyrýandyklaryna ynanýardylar.

Uruş ýyllarynda Türkmenistanda göçürilip getirilen kärhanalaryň esasynda birnäçe täze fabrik – zawodlar işe girizildi. Türkmenabatda emeli gön fabrigi (Wororşilowgrad we Zawidowo ýüň mata fabrikleriniň esasynda), Aşgabatda ikinji tikin fabrigi (Rostow tikin fabriginiň esasynda), Türkmenbaşyda nebti gaýtadan işleýän zawod (Tuapsäniň we Groznynyň zawodlary esasynda), Maryda tikin fabrigi işläp başlady. Uruş ýyllarynda respublikada jemi 50 – den köpräk kärhana guruldy. Goranmak ähmiýeti bolan senagat önümleriniň 70 – denem köp görnüşini öndürmek ýola goýuldy.

Respublikanyň oba hojalygynda pagtaçylyk bilen bir hatarda gallany köp öndürmäge ugur alyndy. Mysal üçin, 1943 – nji ýylda däne ekinleri 1940 – njy ýyldakydan iki essä golaý köp ekildi. Gök – bakja ekinleriniň meýdany mese – mälim artdy. Jemgyýetçilik mallarynyň baş sany abat saklandy, etiň, süýdüň we beýleki ýnümleriň öndürilişi dowam etdi. Şeýle – de bolsa azyk önümleriniň köp bölegi harby hajatlara alnany üçin şäher ilatynyň, hatda oba ilatynyň hem doýa garny doýmady.

Iş agyrdy. Ýarym aç gelin – gyzlar, garrylar, çagalar halys surnukýardylar. Ençeme kolhoz – sowhozlarda günde bir wagtyna (güortan) bulamak bişirip bermek ýola goýuldy. Şol bulamakdan ejesiniň ýa – da atasynyň ýanynda iýmek üçin kiçijik çagalaram şolar bilen bile işe gidýärdiler. Ine, onsoň günortan bulamakçy agaçdan asylan bir bölek relse iki – üç gezek kakar welin uly – kiçi “etek alty, ýeň ýedi” bolup ylgaşyp gelýändir.

Raýkomyň sekretary, oba Sowetiniň ýa – da kolhoz başlygy we ýene – ýeneler bolaýmasa, ilatyň aglabasynyň öz öýünde nahar – şor edilmezdi. Ediläýse – de “Stalin çorba” (çigit ýagy ýüzünde gaýyp ýören şurruk suw) ýa – da “jejenedir” (azajyk urba sepilip lokgalanyp bişirilen ot). Köp ýerlerde iýilýän zat ot, künjara bolany üçin adamlaryň ýüzüne gögüň reňki urupdy. Ölýän kändi, ýöne ölüm bilen öwrenşilipdi.

Goly gabarçakly, ýüregi dagly, emma kalby päk sahawatly şol gelin – gyzlarmyzyň edermenligi ýaly başga bir edermenligi taryhdan tapaýmak aňsat däldir. Olaryň watançylygy, mukaddesligi çirksizdir.

Şeýlelik- de, eýýäm 1941 – nji ýylyň noýabryna çenli, ýagny bary – ýogy dört aýyň içinde türkmen aýal – gyzlaryndan 2519 kilogramm altyn – kümüş ýygnaldy. Urşuň bütün dowamynda bolsa respublika boýunça ähli ýygnalan altyn – kümüş 7392 kilogramma barabar hasap edilýär. Emma bu maglumat takyk däldir. Üstesine – de gelin – gyzlaryň, ata – eneleriň mukaddes mirasy höküminde janyndan eý görüp saklan şonça şaý – sepleriniň nirä düşüp, näme edilendigi häli – häzire çenli doly anyklanylanok. Belki, olar bir hannasyň “holtumyny” ýaglandyr? Ýa – da nejis faşistleriň goluna düşendir? Umuman, bu ýerde oýlanmaga zat bar.

Urş wteranlarynyň köpüsiniň aýtmagyna görä, türkmen ýigitleriniň köpüsiniň goşhaltalrynda “Görogly” eposy, Magtymgulynyň we beşleki akyldarlaryň goşgular ýygyndysy bardy. Käbir esgeriň ýanynda bolsa hatda dutardyr – gyjagam bar eken.

 Frontçy ýazyjy Seýitnyýaz Ataýewiň “Maýagözel” diýen hekaýasynda beýan edilýän Oraz gyjakçynyň obrazy hut şol sazanda esgerleriň mysalynda alnandyr.

Fronta ruhy taýdan kömek berildi. “Sowet Türkmenistany”, “Türkmenskaýa iskra” gazetleri frontçy esgerleri üçin ýörite sanlary neşir edýärdi. Frontçy esgerleriň ýanyna medeni brigadalar hem iberilýärdi.

1945 – nji ýylyň 9 – njy maýynda faşistik Germaniýa dyza çökerildi. Beýik ýeňiş gazanyldy. Emma ol örän agyr düşdi. Urşa giden türkmenistanlylaryň köpüsi söweş medanlaryndan gaýdyp gelmedi. Olar baradaky ýatlama mukaddesdir. Türkmenistanyň Ilkinji we Ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy ýöreite Permany bilen Beýik Watançylyk urşunda gahrymançylyga wepat bolan watandaşlarymyz Türkmenistanyň Milli Gahrymanylary diýilip yglan edildi.

Ulanylan edebiýatlaryñ sanawy:

1. Berdimuhamedow Gurbanguly. Garaşsyzlyga guwanmak, Watany halky söýmek bagtdyr. -Aşgabat, 2007.

2. Berdimuhamedow Gurbanguly. Türkmenistanda saglygy goraýşy ösdürmegiň ylmy esaslary. -Aşgabat, 2007.

3. Annanepesow M. Türkmenistanyñ taryhyndan materiallar (XYIII-XX as. başl.) Aşgabat, 1998.

4. Амантыев О. Туркменистан и Туркмены в первой половине ХYIII века. Ашгабат, 1980.

5. Türkmenistan XIX-XX ýüzýyllyklaryň sepgidinden okuw gollanmasy. – Aşgabat, 1998.

6. Turkmenistan SSR-iñ taryhy. I tom I kitap. Aşgabat, 1959.

7. . Edebiýat we sungat gazeti. 04.05.2012ý

Познавательные статьи:



Коммуникативные барьеры и пути их преодоления

Рынок недвижимости. Сущность недвижимости

Решение задач с использованием генеалогического метода

История происхождения и развития детской игры